Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Mecaz kullanımda fiil seçimi kalıplaşmıştır; kalıp olarak öğren.
- Идти: идёт дождь/снег, время идёт, идёт урок, как идут дела, часы идут.
- Идти + yönelme: тебе идёт этот цвет (yakışmak); fiil yakışan şeyle uyuşur.
- Ходить: ходят слухи; автобусы ходят (düzenli sefer).
- Вести: вести переговоры, вести дневник, дорога ведёт; вести себя + zarf.
- Нести ответственность, носить очки; мне везёт / мне повезло (şans, öznesiz).
Kanca
Lena, Merve'nin hazırladığı bir çeviriyi okuyor ve bir cümlede duruyor. Merve "Bu renk sana yakışıyor" cümlesini Rusçaya kelimesi kelimesine aktarmaya çalışmış, sonunda sözlükte bulduğu ağır bir fiille uğraşmış. Lena gülüyor: "Проще: этот цвет тебе идёт." Merve şaşırıyor: renk nasıl "yürür"?
Rusçada "идти", "вести", "нести", "везти" gibi fiiller yalnızca bir yerden bir yere gitmeyi anlatmaz. Yağmur yürür, zaman yürür, işler yürür, bir renk birine yürür; yol bir yere götürür, insan kendini "taşır" ve "götürür". Bu derste hareket fiillerinin en sık mecaz kullanımlarını ve bu kullanımlarda tek yönlü ile çok yönlü fiil arasında yapılan seçimi öğreneceğiz.
Anlatım
Mecaz anlam ve fiil çifti
A2'de hareket fiillerinin çiftler hâlinde geldiğini gördün: tek yönlü "идти" ve çok yönlü "ходить", "нести" ve "носить", "вести" ve "водить", "везти" ve "возить". Somut harekette seçim yöne bağlıdır. Mecaz kullanımlarda ise seçim çoğu zaman kalıplaşmıştır: bir anlam yalnız çiftin bir üyesiyle kurulur ve öbürüyle kurulamaz. Bu yüzden mecaz kullanımları birer kalıp olarak öğrenmek gerekir.
"Идти": hava, zaman, süreç, uyum
"Идти" mecaz kullanımda en geniş fiildir. Yağış onunla anlatılır: "Идёт дождь", "Шёл снег". Burada asla "ходит" denmez. Zaman ve süreç de "идти" ile akar: "Время идёт", "Идёт урок", "Идёт ремонт", "Переговоры идут уже неделю". İşlerin gidişatı: "Как идут дела?" — "Дела идут хорошо." Saatin çalışması: "Часы идут" (saat çalışıyor).
En şaşırtıcı kullanım uyum anlamıdır: "идти кому-либо", yani birine yakışmak. Yakışan şey yalın hâlde, kişi yönelme hâlinde durur: "Тебе идёт этот цвет", "Эта шапка ему не идёт". Bu kalıpta fiil kişiyle değil, yakışan şeyle uyuşur: "Тебе идут очки" (gözlük çoğul olduğu için fiil de çoğul).
"Ходить": dolaşan şeyler
Çok yönlü "ходить" mecaz anlamda belirli bir yönü olmayan, ortalıkta dolaşan şeyleri anlatır: "Ходят слухи, что…" (… diye söylentiler dolaşıyor). Toplu taşıma için de "ходить" kullanılır, çünkü düzenli seferler bir kez değil sürekli yapılır: "Автобусы ходят каждые десять минут."
"Вести": yönetmek ve davranmak
"Вести" somut anlamda birini yol göstererek götürmektir; mecaz anlamda bir işi yürütmek, yönetmektir: "вести урок" (ders yürütmek), "вести переговоры" (görüşme yürütmek), "вести дневник" (günlük tutmak). Yol da bir yere "götürür": "Эта дорога ведёт к реке."
"Вести себя" (kendini götürmek) davranmak demektir ve hep bir zarf ister: "Он ведёт себя странно", "Веди себя хорошо!" Bu kalıp yalnız tek yönlü "вести" ile kurulur.
"Нести" ve "носить"
"Нести" mecaz anlamda bir yükü taşımaktır: "нести ответственность" (sorumluluk taşımak). Konuşma dilinde "нести чушь" saçmalamak demektir. Çok yönlü "носить" ise üstte taşınan, sürekli olan şeyleri anlatır: "носить очки" (gözlük takmak), "носить бороду" (sakal bırakmak), "носить имя" (bir ad taşımak).
"Везти": şans
"Везти" kişisiz bir yapıda şans anlamı taşır: "Мне везёт" (Şanslıyım, işlerim yolunda), "Ему не повезло" (Şansı yaver gitmedi). Kişi yönelme hâlinde durur, fiil hep üçüncü tekil ya da geçmişte orta cinstir. Bu, B2.6'da gördüğün öznesiz cümlelerin bir türüdür.
| Fiil | Mecaz kalıp | Anlam |
|---|---|---|
| идти | идёт дождь, время идёт | yağmak, akmak |
| идти | тебе идёт | yakışmak |
| ходить | ходят слухи | söylenti dolaşmak |
| вести | вести переговоры, вести себя | yürütmek, davranmak |
| нести / носить | нести ответственность / носить очки | taşımak / takmak |
| везти | мне везёт | şanslı olmak |
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçe de hareket fiillerini mecazla doludur, ama başka yerlerde kullanır. Türkçede yağmur "yağar", Rusçada "yürür"; Türkçede zaman "geçer", Rusçada da "yürür" ya da "uçar": "время летит". İşlerin gidişatında iki dil buluşur: Türkçedeki "İşler nasıl gidiyor?" ile Rusçadaki "Как идут дела?" neredeyse birebir aynıdır. Saat için de Türkçe "saat işliyor" der; Rusça "часы идут".
Yakışmak anlamı Türk öğrenciyi en çok şaşırtan kullanımdır. Türkçe "yakışmak" için ayrı bir fiil kullanır; Rusça "идти" fiilini kişi yönelme hâlinde olacak biçimde kurar. Kalıbın iskeleti ise Türkçeye yakındır: "Bu renk sana yakışıyor" cümlesinde de yakışan şey özne, kişi yönelme hâlindedir: "sana". Rusçada da "этот цвет" özne, "тебе" yönelme hâlindedir.
"Мне везёт" yapısı da Türkçeye yabancı değildir. Türkçede "şansım yaver gidiyor" ya da "işim rast gidiyor" denir: burada da kişi özne değil, şans ya da iş "gider". Rusça bu öznesiz yapıyı tek fiille kurar. "Вести себя" kalıbının Türkçedeki karşılığı ise basit bir fiildir: "davranmak". "Kendini" kelimesiyle kurulan "kendini iyi idare etmek" deyimi, Rusçadaki dönüşlü "себя" zamirine en çok yaklaşan Türkçe kalıptır.
Örnekler
"Шёл снег" geçmiş zamanda da tek yönlü fiille kurulur; "ходил снег" denmez. "Снег" kelimesinin sonundaki "г" ötümsüzleşir ve [k] okunur. "Сегодня" kelimesindeki "г" ise [v] okunur: [si-VOD-nya]. "Переедет" "пере-" önekiyle bir yerden başka bir yere taşınmayı anlatır; somut anlamdadır ve dersin mecaz kalıplarıyla karşılaştırmak için seçildi.
Örnek diyalog
Çarşamba akşamı, Moskova. Merve ile Lena bir kafede; Lena, Merve'nin çevirisini okuyor.
Lena kuralın bir mantığı olmadığını açıkça söylüyor: "Так сложилось" (Öyle yerleşmiş). Mecaz kullanımlarda dilin tarihi kuralın yerini alır. Merve ise son cümlesinde dersin bir kalıbını kendiliğinden kullanıyor: "мне повезло". Merve'nin ikinci repliğindeki "подходит" (uygun düşmek) de "под-" önekli bir hareket fiilidir; yakışmanın daha nötr, nesnelerle kullanılan karşılığıdır.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"Ходит дождь" ya da "Дождь ходил"
— Yağış her zaman tek yönlü fiille anlatılır. Doğrusu: "Идёт дождь", "Шёл дождь".
Yaygın yanlış"Ты идёшь этому платью"
— Kişi ile yakışan şeyin yeri karışır. Doğrusu: yakışan şey özne, kişi yönelme hâlinde: "Тебе идёт это платье."
Yaygın yanlış"Он ведёт хорошо"
— "Davranmak" anlamında dönüşlü zamir unutulur; cümle "iyi araba sürüyor" gibi anlaşılabilir. Doğrusu: "Он ведёт себя хорошо."
Mini alıştırma
Cevaplar
- Вчера весь день шёл дождь.
- Ходят (söylenti belirli bir yöne gitmez, dolaşır).
- Тебе не идут эти очки.
- "Şansım yaver gitmedi." Cümlenin öznesi yok; kişi yönelme hâlinde (мне), fiil orta cinste.
Özet kartı
- Mecaz kullanımda fiil seçimi kalıplaşmıştır; kalıp olarak öğren.
- Идти: идёт дождь/снег, время идёт, идёт урок, как идут дела, часы идут.
- Идти + yönelme: тебе идёт этот цвет (yakışmak); fiil yakışan şeyle uyuşur.
- Ходить: ходят слухи; автобусы ходят (düzenli sefer).
- Вести: вести переговоры, вести дневник, дорога ведёт; вести себя + zarf.
- Нести ответственность, носить очки; мне везёт / мне повезло (şans, öznesiz).
Sonraki derse köprü
Bu derste fiil aynı kalırken anlamı değiştiren kalıplara baktık. Sıradaki derste anlamı değiştiren bir başka araca geçeceğiz: sözcüklerin sırasına. Rusçada "Мама пришла" ile "Пришла мама" aynı kelimelerdir, ama biri bilinen birinin geldiğini, öbürü gelenin kim olduğunu bildirir. Sözcük sırasını ve cümle vurgusunu, yani bilinen ile yeni bilginin cümlede nerede durduğunu inceleyeceğiz.