Mizah, kelime oyunları ve fıkra (анекдот)

Kanca

Daçada akşam yemeği. Misha çatalını bırakıyor: "Хотите анекдот?" Merve kibarlıkla başını sallıyor ve ünlü birinin hayatından ilginç bir olay dinlemeye hazırlanıyor; Türkçede "anekdot" bu demektir. Misha anlatmaya başlıyor: "Приходит мужик к врачу…" Masadaki herkes gülümsüyor; Merve hâlâ bekliyor. Birkaç cümle sonra herkes kahkahayı basıyor. Merve, dinlediğinin bir fıkra olduğunu ancak o zaman anlıyor.

Bir dilde mizahı anlamak, o dilde gerçekten rahat olmanın en son ve en tatlı işaretlerinden biridir. Çünkü şaka çoğu zaman tam da dilin inceliklerine yaslanır: bir kelimenin iki anlamına, vurgunun yerine, bir kalıbın beklenmedik yerde bozulmasına. Bu derste "анекдот" türünü, fıkra anlatmanın dilbilgisini ve kelime oyunlarının ("каламбур") en sık kullandığı araçları tanıyacağız.

Anlatım

"Анекдот" bir sahte arkadaştır

Rusçada "анекдот" kısa, sözlü anlatılan ve bir espriyle biten komik bir hikâyedir: Türkçedeki "fıkra"nın tam karşılığı. Türkçedeki "anekdot" (tanınmış birinin hayatından küçük, ilginç bir olay) ise Rusçada çoğu zaman "история из жизни" ya da "случай" diye anlatılır. Konuşmada "Это просто анекдот!" (Tam bir fıkra!) cümlesi, gerçek bir olayın gülünç ölçüde saçma olduğunu söyler.

Fıkranın kurgusu

Bir fıkra iki parçadan oluşur: bir kurulum ve onu tersyüz eden bir son. Rusçada fıkranın can alıcı noktasına "соль анекдота" (fıkranın tuzu) denir. Fıkranın sonunu önceden söylemek ya da fazla açıklamak, onu "öldürür"; Rusça bunu "испортить анекдот" (fıkrayı bozmak) diye anlatır.

Rus fıkralarının kalıplaşmış açılışları vardır: "Встречаются два друга…" (İki arkadaş karşılaşır…), "Приходит мужик к врачу…" (Adamın biri doktora gelir…). "Мужик" burada sıradan bir erkek, "adamın biri" demektir. Bazı fıkralar tanıdık karakterlerin çevresinde döner; okul fıkralarının yaramaz öğrencisi "Вовочка" bunların en bilinenlerindendir.

Fıkranın zamanı: şimdiki zaman

Fıkralar genellikle şimdiki zamanla anlatılır, olay geçmişte geçse bile: "Приходит мужик к врачу и говорит…" Bu "anlatı şimdiki zamanı" sahneyi dinleyenin gözü önüne getirir ve hızlandırır. Konuşmalar ise tire ile, araya "говорит" (diyor) sıkıştırılarak verilir.

Örnek bir fıkra, yaygın ve yazarı belli olmayan türden:

Приходит мужик к врачу:

— Доктор, у меня плохая память.

— И давно?

— Что давно?

Esprinin tamamı son replikte: adam, doktorun sorusunu bile hatırlamıyor. Fıkra hiçbir şeyi açıklamaz; dinleyenin boşluğu doldurmasını bekler.

Kelime oyunu ("каламбур")

Kelime oyunu, bir kelimenin iki anlamı ya da iki kelimenin benzer sesi üzerine kurulur. Rusçada en verimli kaynak eş adlı kelimelerdir: "лук" hem soğan hem yay, "ключ" hem anahtar hem kaynak, "коса" hem saç örgüsü hem tırpan, "мир" hem barış hem dünya demektir. Bu dersin örneklerinden biri böyle bir oyundur: "— Почему ты плачешь? — Лук режу. — А стрелы где?" (— Neden ağlıyorsun? — Soğan doğruyorum. — Peki oklar nerede?) Esprinin tamamı "лук" kelimesinin ikinci anlamındadır.

Rusçaya özgü bir başka kaynak vurgudur: yazılışı aynı, vurgusu farklı iki kelime. "За́мок" (şato) ile "замо́к" (kilit) bunun en bilinen örneğidir: "В старом замке сломался замок" (Eski şatoda kilit bozuldu). Yazıda aynı görünen iki kelimeyi ancak doğru vurguyla okuyan anlar.

İroni

Gündelik mizahın bir kısmı da ironiye dayanır: söylenenin tersinin kastedildiği cümleler. "Ну ты и гений!" (Ne dâhisin ama!) çoğu zaman bir hatanın ardından söylenir. İroni tonla anlaşılır; vurgu abartılır ve ses biraz uzar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türk mizahı fıkra geleneğiyle Rusçaya çok yakındır. Rusçadaki "Вовочка" gibi karakter çevreleri Türkçede de vardır: Nasreddin Hoca fıkraları ya da Temel ile Dursun fıkraları aynı işlevi görür. İki dilde de dinleyici karakteri tanır ve fıkranın nereye gideceğini kabaca bilir; espri, beklenen yolun son anda nasıl bozulduğundadır.

İlginç bir fark anlatı zamanındadır. Türkçe fıkra çoğu zaman duyulan geçmiş zamanla, "-mış" ekiyle anlatılır: "Adamın biri doktora gitmiş…" Bu ek, olayın bir aktarım olduğunu ve gerçekliğinin önemsiz olduğunu söyler. Rusça fıkra ise şimdiki zamanı seçer: "Приходит мужик к врачу…" İki dil de aynı sonuca, "bu bir fıkradır" işaretine, farklı yollardan varır.

Kelime oyunu da iki dilde benzer araçlarla kurulur. Türkçede "yüz" (surat ve sayı), "gül" (çiçek ve gülmek) gibi eş adlı kelimeler esprilerin kaynağıdır. Ama Rusçadaki vurgu oyununun Türkçede yaygın bir karşılığı yoktur, çünkü Türkçede vurgu kelimeleri bu kadar sık birbirinden ayırmaz. Türk öğrencinin Rusça kelime oyunlarında en çok kaçırdığı yer budur.

Örnekler

"Анекдот" kelimesinde vurgulu son hece [DOT] okunur, sondaki "т" açıkça duyulur. "Замке" kelimesinde vurgu ilk hecede (şato), "замок" kelimesinde son hecededir (kilit). "Досказать" kelimesindeki "до-" öneki bir işi sonuna kadar götürmeyi anlatır: anlatıp bitirmek.

Örnek diyalog

Akşam, Yaroslavl'daki daça. Akşam yemeği bitmek üzere; Misha bir fıkra anlatıyor.

Misha'nın kelime oyunu yazıda görünmez; Merve onu ancak vurguyu duyunca anlıyor. Oleg'in "Ну ты и юморист" cümlesi ironiktir: kardeşinin esprisini beğenmediğini, onu "komedyen" diye övüyormuş gibi yaparak söylüyor. Misha da hemen fıkra kalıbına, şimdiki zamanla açılan "приходит мужик к врачу" cümlesine geçiyor. "Ударение" (vurgu) kelimesi bu dersin anahtarıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Rusçadaki "анекдот" komik bir fıkradır; Türkçedeki "anekdot" ise birinin hayatından ilginç, gerçek bir olaydır.
2. Приходит мужик в магазин и спрашивает…
3. Anahtar ve kaynak (su kaynağı).
4. [ZA-mak]: şato; [za-MOK]: kilit.

Özet kartı

1. Анекдот = fıkra; Türkçedeki "anekdot" ≈ интересный случай, история из жизни.
2. Fıkra: kurulum + son ("соль анекдота"); fazla açıklama fıkrayı bozar.
3. Kalıp açılışlar: Приходит мужик к врачу…; Встречаются два друга…
4. Anlatı şimdiki zamanı: приходит, говорит; konuşmalar tireyle.
5. Kelime oyunu (каламбур): eş adlılar (лук, ключ, коса, мир) ve vurgu çiftleri (за́мок / замо́к).
6. İroni: Ну ты и гений!; ton abartılır.

Sonraki derse köprü

Fıkra anlatırken ton ve hız esprinin yarısıdır. Sıradaki derste, kimsenin senin için yavaşlamadığı bir dinleme alanına geçeceğiz: radyoya, söyleşilere ve hızlı konuşmaya. Sunucuların ve konukların ağzında seslerin nasıl kaynaştığını, araya giren dolgu kelimelerini ve hızlı bir konuşmadan ana fikri yakalamanın stratejilerini göreceğiz.