Köşe yazısı ve deneme çözümlemesi

Kanca

İrina Petrovna sınıfa kısa bir köşe yazısı dağıtıyor ve tek bir soru soruyor: "Автор за или против?" Yazar lehte mi, aleyhte mi? Kemal hemen cevap veriyor: aleyhte, çünkü yazı mesajlaşmayı eleştiriyor. Derya itiraz ediyor: son cümle tam tersini söylüyor. İkisi de aynı metni okumuş, ama farklı yazılar anlamışlar.

Köşe yazısı ("колонка") ve deneme ("эссе"), haberden farklı olarak bilgi değil görüş taşır. Ama görüşünü çoğu zaman düz söylemez: bir soruyla açar, karşı görüşü önce kendisi kurar, ironiyle bir kelimeyi tırnağa alır, son paragrafta tonunu değiştirir. B2'de kendi görüş yazını kurmayı öğrenmiştin; bu derste başkasının yazısını çözmeyi öğreneceğiz: tezi bulmayı, retorik araçları tanımayı ve yazarın tavrını gösteren küçük kelimeleri okumayı.

Anlatım

Çalışma metni

Aşağıdaki köşe yazısı bu ders için yazılmıştır:

Казалось бы, никогда ещё люди не писали так много. Мы пишем в чатах, в комментариях, в рабочих мессенджерах — с утра до ночи. Но когда вы в последний раз получали настоящее письмо? Не «ок» и не смайлик, а письмо, которое кто-то писал для вас целый вечер? Дело в том, что мы научились писать быстро и разучились писать долго. Впрочем, может быть, это не так уж плохо: короткое сообщение тоже бывает нежным.

Tezi bulmak

Köşe yazısında tez her zaman ilk cümlede değildir. Bu metin "Казалось бы" (Sanki, ilk bakışta öyle görünür ki) ile açılır: bu kalıp bir görüşü yalnızca çürütmek için ortaya koyar. Asıl tez "Дело в том, что…" (Mesele şu ki…) kalıbından sonra gelir: "мы научились писать быстро и разучились писать долго." "Дело в том, что" Rusça yorum yazılarında tezi duyuran en yaygın işaretlerden biridir; benzer işi "На самом деле" (Aslında) ve "Суть в том, что" (Özü şu ki) görür.

Retorik araçlar

Retorik soru ("риторический вопрос") cevap beklemez; okuru kendi deneyimine baktırır: "Когда вы в последний раз получали настоящее письмо?" Yazar bu soruyla okura doğrudan seslenir ve "вы" kullanır; köşe yazısı okurla konuşan bir türdür.

Karşıtlık ("противопоставление") tezi akılda kalıcı yapar: "научились писать быстро — разучились писать долго." Aynı kökten iki zıt fiil ("научиться" öğrenmek, "разучиться" unutmak, yapamaz hâle gelmek) yan yana durur.

Tırnak ironi taşıyabilir. "Не «ок» и не смайлик" öbeğinde tırnak, bir kelimeyi alıntılayarak küçümser. Rus yorum yazılarında aynı işi "так называемый" (sözde, … denen) kalıbı da görür: "так называемый «отдых»" (sözde "dinlenme").

Yazarın tavrı

Küçük kelimeler yazarın tavrını gösterir. "Увы" (ne yazık ki) üzüntü, "к счастью" (neyse ki) memnuniyet, "как ни странно" (garip ama) şaşkınlık, "разумеется" (elbette) kesinlik bildirir. "Не секрет, что…" (… sır değil) ise yazarın okuru zaten bildiği bir şeye ortak eder.

Bu metindeki en önemli küçük kelime "Впрочем"dur (Gerçi, bununla birlikte). "Впрочем" bir önceki söyleneni hafifletir ya da tersine çevirir. Metnin son cümlesi bu yüzden tezi yumuşatır: kısa mesaj da sevgi taşıyabilir. Kemal ile Derya'nın tartışması tam bu kelimeden doğar: yazar eleştirir, ama son sözü bir uzlaşmaya bırakır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türk köşe yazarlığı da aynı araçlarla çalışır ve Türk okur bu türe çok alışkındır. "Sanki hiç olmadığı kadar çok yazıyoruz" diye açılan bir Türkçe yazı, Rusçadaki "Казалось бы" ile aynı oyunu oynar. "Mesele şu ki" ile "Дело в том, что", "Gerçi" ile "Впрочем", "Ne yazık ki" ile "Увы" birebir karşılıklardır.

İroni tırnağı ve "sözde" kalıbı da iki dilde ortaktır: Türkçede "sözde dinlenme" ya da tırnak içinde "dinlenme" yazmak, Rusçadaki "так называемый «отдых»" ile aynı küçümsemeyi taşır. Retorik soru ve okura "siz" diye seslenmek de Türk köşe yazısının tanıdık araçlarıdır.

Fark, bağlaçların sıklığında ve yerindedir. Rusça yorum yazısı, cümleleri "впрочем", "однако", "между тем" (bu arada, oysa) gibi bağlayıcılarla sık sık başlatır. Türkçede aynı geçişler çoğu zaman cümlenin ortasında ya da sonunda "ise", "da" gibi küçük eklerle yapılır. Türk okurun Rusça bir köşe yazısında dikkat etmesi gereken yer, cümle başındaki bu küçük kelimelerdir: yazının yönü çoğu zaman onlarla değişir.

Örnekler

"Так уж" öbeğinde "ж" ötümsüz "п" önünde [ş] olur. "Молодёжь" kelimesinin sonundaki "жь" da ötümsüzleşir: [ma-la-DYOŞ]. "К счастью" öbeğinde "сч" uzun bir [şş] verir ve "к" ötümsüz kalır. Yedinci örnekteki gençlerin kartpostal yazması bir gözlem değil, bu derste tavır kelimesini göstermek için kurulmuş bir örnektir.

Örnek diyalog

Perşembe akşamı, İstanbul'daki Rusça kursu. İrina Petrovna köşe yazısını tartışmaya açıyor.

İki öğrencinin okuması da metinden çıkıyor, ama Derya'nınki daha eksiksiz: tavrı gösteren "впрочем" kelimesini görüyor. Kemal'in son sorusu dersin bir başka aracına kapı açıyor: ortadaki soru retoriktir ve cevap beklemez. "Смягчать" (yumuşatmak) kelimesinde "гч" grubu [hç] diye okunur; "мягкий" (yumuşak) kelimesindeki "гк" grubunun [hk] okunmasına benzer.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Мы научились писать быстро и разучились писать долго." Kalıp: "Дело в том, что…".
2. "Uzun zamandır kimse bize gerçek bir mektup yazmıyor."
3. Так называемый «отпуск» прошёл за компьютером.
4. "Как ни странно": şaşkınlık; "увы": üzüntü.

Özet kartı

1. Köşe yazısı (колонка) ve deneme (эссе) bilgi değil görüş taşır.
2. Казалось бы… karşı görüşü kurar; tez çoğu zaman Дело в том, что… / На самом деле… sonrasındadır.
3. Retorik soru okuru düşündürür; cevabı okurun zihnindedir.
4. Karşıtlık ve ironi: научились — разучились; так называемый, ironik tırnak.
5. Tavır kelimeleri: увы, к счастью, как ни странно, разумеется, не секрет, что.
6. Впрочем hafifletir ya da yön değiştirir; son paragrafı dikkatle oku.

Sonraki derse köprü

Bu derste ironinin bir yazıda nasıl iş gördüğünü gördük. Sıradaki derste ironinin ve şakanın en sevilen biçimlerine geçeceğiz: Rus mizahına, kelime oyunlarına ve "анекдот" türüne. Türkçedeki "anekdot" kelimesinin Rusçada neden başka bir anlam taşıdığını, bir fıkranın kurgusunu ve bir kelime oyununu anlamak için hangi dil bilgisinin gerektiğini göreceğiz.