Görünüşün zor durumları: genel olgu, tekrar, geri alınmış sonuç

Kanca

Pazartesi sabahı Katya ofise giriyor ve pencereye bakıp soruyor: "Кто-то открывал окно? Здесь холодно." Pencere kapalı. Merve şaşırıyor: A2'de öğrendiği kurala göre bitmiş, tek seferlik bir iş bitmiş görünüşle anlatılır; pencere bir kez açılmış ve iş tamamlanmış. O hâlde neden "открыл" değil de "открывал"?

Cevap, görünüşün yalnızca "bitti mi, bitmedi mi" sorusuna cevap vermediğinde yatıyor. Rusça konuşan biri bitmemiş görünüşü bazen işin sonucunu değil, yalnızca olduğunu bildirmek için seçer; bazen de sonucun artık ortada olmadığını anlatmak için. Bu derste temel kuralın açıklayamadığı üç durumu tanıyacağız: genel olguyu, tekrarı ve geri alınmış sonucu.

Anlatım

Temel kuralı hatırlamak

A2'de görünüşü şöyle öğrendin: bitmiş görünüş ("прочитать") işin sonucuna ve tamamlanmasına odaklanır, bitmemiş görünüş ("читать") süreç, süre ve tekrar anlatır. Bu kural gündelik cümlelerin büyük bölümünü açıklar. Ama Rusça konuşanlar, sonucu belli olan tek seferlik işlerde de çok sık bitmemiş görünüşü kullanır. Bu kullanımların arkasında belirli anlamlar vardır.

Genel olgu

Bir işin gerçekleşip gerçekleşmediğini sorarken ya da bildirirken, sonucu değil yalnızca olguyu önemsiyorsan bitmemiş görünüş kullanılır. Rus dilbilgisinde buna "genel olgu anlamı" ("общефактическое значение") denir.

Örneğin "Вы читали эту книгу?" diye soran biri kitabın bitirilip bitirilmediğini değil, bu deneyimin yaşanıp yaşanmadığını sorar: Bu kitabı okudunuz mu, hiç? "Ты завтракал?" kahvaltının bitip bitmediğini değil, kahvaltı yapılıp yapılmadığını sorar. Cevap da aynı görünüşle gelir: "Да, читал." "Да, завтракал."

Bu anlam soru cümlelerinde özellikle sıktır ve işi yapanı soran cümlelerde neredeyse kuraldır: "Кто строил этот мост?" (Bu köprüyü kim yaptı?) Burada köprünün bittiği açıktır; soru yalnızca yapanın kim olduğudur.

Olumsuz cümlede de genel olgu bitmemiş görünüşü ister: "Я не читал эту книгу" (Bu kitabı hiç okumadım). Bitmiş görünüşlü "Я не прочитал книгу" ise farklı bir şey söyler: okumam bekleniyordu ya da başladım, ama bitiremedim.

Tekrar

Belirsiz sayıda tekrarlanan işler bitmemiş görünüşle anlatılır: "Каждое лето мы ездили на дачу." Her tekrarın kendi içinde bitmiş olması bunu değiştirmez; dilin baktığı yer tekil bir sonuç değil, alışkanlığın kendisidir.

Tekrarlar sayılabilir bir bütün oluşturuyorsa bitmiş görünüş de mümkündür: "Я дважды перечитала письмо" (Mektubu iki kez baştan okudum). Burada iki okuma tek bir tamamlanmış paket gibi görülür.

Anlatı dilinde bir de "бывало" kalıbı vardır: geçmişteki tipik bir sahneyi canlandırmak için bitmiş görünüşlü gelecek zaman biçimi kullanılır: "Бывало, придёт дедушка с работы и сядет у окна." (Dedem işten gelir, pencerenin önüne otururdu.) Biçim gelecek, anlam geçmişteki bir alışkanlıktır; bu kullanım daha çok anlatılarda ve anılarda duyulur.

Geri alınmış sonuç

Bitmiş görünüşlü geçmiş zaman, sonucun şu anda da sürdüğünü ima eder: "Я открыл окно" dersen pencere şimdi açıktır. Bitmemiş görünüşlü geçmiş zaman ise bir eylemin gerçekleştiğini ama sonucunun geri alındığını bildirebilir: "Я открывал окно" demek, pencereyi açtığını ve sonra yeniden kapandığını anlatır. Buna "geri alınmış sonuç" ("аннулированный результат") denir.

Bu anlam özellikle yön ve gidiş-dönüş bildiren fiillerde belirgindir. "Ко мне пришёл брат" kardeşin şu anda yanında olduğunu söyler; "Ко мне приходил брат" ise geldiğini ve gittiğini. "Я взяла твою ручку" kalemin hâlâ sende olduğunu, "Я брала твою ручку" ise alıp geri koyduğunu anlatır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu ayrımları görünüşle değil, zaman ekleri ve zarflarla yapar. Genel olgu için Türkçe çoğu zaman "hiç" kelimesine başvurur: "Bu kitabı hiç okudun mu?" Rusçada bu "hiç", bitmemiş görünüşün içine gömülüdür: "Ты читал эту книгу?" Türk öğrencinin en sık yaptığı hata, "okudun mu?" sorusunu sonuç sorusu sanıp "прочитал" seçmesidir; bu soru Rus kulağına "bitirdin mi?" gibi gelir.

Olumsuzlukta da benzer bir ayrım Türkçede vardır. "Bu kitabı hiç okumadım" ile "Bu kitabı okuyup bitiremedim" iki ayrı cümledir; Rusçada ise ikisi aynı kelimeyle, yalnız görünüş değiştirilerek kurulur: "не читал" ve "не прочитал".

Geri alınmış sonuç ise Türkçede ancak açıklamayla anlatılır. "Kardeşim geldi" cümlesi Türkçede kardeşin hâlâ burada olup olmadığını söylemez; bunu belirtmek için "gelip gitti" demek gerekir. Rusça bu bilgiyi tek bir görünüş seçimiyle verir: "пришёл" ve "приходил". "Бывало, придёт…" kalıbının Türkçedeki en yakın karşılığı ise geniş zamanın hikâyesidir: "gelir, otururdu".

Örnekler

Yedinci örnekte "окно" ve dördüncü örnekte "роман" vurgularını son hecede taşır. "Дважды" kelimesindeki "жд" [jd] okunur. Altıncı örnekteki "придёт" ve "сядет" biçim olarak gelecek zamandır, ama "бывало" ile birlikte geçmişteki bir alışkanlığı anlatır.

Örnek diyalog

Pazartesi sabahı, Moskova ofisi. Merve birkaç günlüğüne Moskova'da; Katya ile aynı odada çalışıyor.

Merve'nin ilk cevabında iki görünüş yan yana çalışıyor: "читала" genel olguyu, "не прочитала" ise beklenen sonucun henüz gelmediğini bildiriyor. "Брала" ve "приходила" geri alınmış sonucu anlatıyor: sözlük yerine dönmüş, Lena gelip gitmiş. "Оставила" ise bitmiş görünüştedir, çünkü not hâlâ orada duruyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. ел (genel olgu: hiç yedin mi?).
2. К нам пришла мама, она сейчас на кухне.
3. К нам приходила мама.
4. "Открыл": pencere şimdi açık. "Открывал": açtım, ama sonra kapandı.

Özet kartı

1. Bitmemiş görünüş yalnız süreç ve tekrar değil, genel olgu da anlatır: Вы читали эту книгу?
2. İşi yapanı soran cümlelerde bitmemiş görünüş: Кто строил этот мост?
3. Olumsuzluk: не читал (hiç), не прочитал (bitiremedim, beklenen sonuç yok).
4. Tekrar: belirsiz tekrar bitmemiş (ездили каждое лето); sayılı paket bitmiş olabilir (дважды перечитала).
5. Бывало + bitmiş gelecek biçimi: geçmişteki tipik sahne.
6. Geri alınmış sonuç: открывал, приходил, брала; sonuç sürüyorsa bitmiş görünüş: пришёл, взяла.

Sonraki derse köprü

Bu derste hareket fiillerinin görünüş çiftlerinde sonucun nasıl geri alındığını gördük. Sıradaki derste aynı fiillerin hiç hareket anlatmadığı kullanımlara geçeceğiz: yağmurun neden "yürüdüğüne" ("идёт дождь"), "вести себя" kalıbının neden "davranmak" demek olduğuna ve hareket fiillerinin mecaz anlamlarına.