Belgisiz zamirler: -то, -нибудь, кое-

Kanca

Bir iş arkadaşın sana "Тебе кто-то звонил" der: "Biri seni aradı". Bir başka gün sen ona "Мне кто-нибудь звонил?" diye sorarsın: "Beni arayan biri oldu mu?" Türkçede ikisi de "biri"dir; Rusçada ise iki ayrı kelime. Birincisinde telefon gerçekten çalmıştır, yalnızca arayanın kim olduğu bilinmez. İkincisinde telefonun çalıp çalmadığı bile belli değildir.

Rusçanın belgisiz zamirleri, Türkçede tek bir "biri" ya da "bir şey" ile söylenen anlamı üç ayrı renge böler: var ama kim olduğunu bilmediğim, herhangi biri, ve bildiğim ama söylemediğim. Bu derste "-то", "-нибудь" ve "кое-" eklerinin farkını, bu zamirlerin nasıl çekimlendiğini ve günlük dilin en sık kullanılan belgisiz kalıplarını öğreneceksin.

Anlatım

-то: var ama bilinmiyor

"-То" eki, gerçekten var olan ya da gerçekten olmuş bir şeyi anlatır; konuşan yalnızca onun ne ya da kim olduğunu bilmez. "Кто-то звонил" (Biri aradı: telefon çaldı, ama kimdi bilmiyorum), "Он что-то сказал, но я не услышал" (Bir şey söyledi ama duymadım), "Мои ключи где-то здесь" (Anahtarlarım buralarda bir yerde).

Bu ek çoğunlukla geçmiş ve şimdiki zamandaki olumlu cümlelerde görünür, çünkü orada olay gerçektir. Aynı aileden sık kelimeler: "кто-то" (biri), "что-то" (bir şey), "где-то" (bir yerde), "куда-то" (bir yere), "когда-то" (bir zamanlar), "как-то" (bir şekilde, bir keresinde), "какой-то" (bir tür, bir), "почему-то" (nedense).

-нибудь: herhangi biri

"-Нибудь" eki belirli olmayan, herhangi bir şeyi anlatır; konuşan için önemli olan şeyin kendisi değil, bir tane olmasıdır. Bu yüzden sorularda, emirlerde, gelecekte ve koşul cümlelerinde kullanılır: "Кто-нибудь звонил?" (Arayan oldu mu?), "Купи что-нибудь к чаю" (Çayın yanına bir şeyler al), "Давай куда-нибудь поедем" (Hadi bir yerlere gidelim), "Если что-нибудь случится, позвони" (Bir şey olursa ara).

İki eki ayırmanın kolay bir yolu var: cümle bir gerçeği mi anlatıyor, yoksa bir olasılığı mı? Gerçek bir olay "-то", bir soru ya da bir olasılık "-нибудь" ister. "Я что-то купил" (Bir şey aldım: aldım, ne olduğunu söylemiyorum ya da hatırlamıyorum) ile "Купи что-нибудь" (Bir şey al: herhangi bir şey) arasındaki fark budur. Resmî yazıda "-нибудь" yerine "-либо" de kullanılır: "кто-либо", "что-либо".

кое-: biliyorum ama söylemiyorum

"Кое-" öneki, konuşanın bildiği ama şimdilik açıklamadığı bir şeyi anlatır. "Мне надо кое-что тебе сказать" (Sana bir şey söylemem lazım: ne olduğunu biliyorum, birazdan söyleyeceğim), "Я встретил кое-кого" (Birisiyle karşılaştım: kim olduğunu biliyorum). Bu önek çoğu zaman bir merak, bir sürpriz ya da bir gizlilik tonu taşır.

Bir edat geldiğinde "кое-" ile zamir arasına girer ve kelime üç parçaya ayrılır: "кое с кем" (birisiyle), "кое о чём" (bir şey hakkında). "Я хочу кое с кем тебя познакомить" (Seni biriyle tanıştırmak istiyorum).

Çekim

Belgisiz zamirlerde yalnızca zamirin kendisi çekimlenir; ek ya da önek değişmez. "Кто-то" → "кого-то", "кому-то", "кем-то"; "что-нибудь" → "чего-нибудь", "чем-нибудь". "Я кого-то видел" (Birini gördüm), "Ты кому-нибудь говорил?" (Birine söyledin mi?). "Какой-то" sıfat gibi çekimlenir ve ismine uyar: "какой-то мужчина", "какая-то женщина".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe belgisizliği çoğunlukla tek bir kelimeyle söyler: "biri", "bir şey", "bir yer". "Biri aradı" ile "Arayan biri oldu mu?" aynı "biri"yi kullanır. Rusça bu iki cümleyi ayırır: "кто-то" ve "кто-нибудь". Türk öğrenci için en kullanışlı soru şudur: konuştuğum şey gerçekten oldu mu, yoksa yalnızca mümkün mü?

Türkçede de bu ayrıma yaklaşan kelimeler vardır. "Herhangi biri", "her hangi bir şey" Rusçadaki "-нибудь"a çok yakındır: "Herhangi bir şey al" ile "Купи что-нибудь" aynı serbestliği taşır. "Bir zamanlar" ise "когда-то" ile birebir örtüşür: ikisi de masalların ve anıların başında durur.

"Кое-" önekinin Türkçede ayrı bir karşılığı yoktur; anlamı tonlamayla ve bağlamla verilir. "Sana bir şey söyleyeceğim" cümlesi Türkçede de bir sürpriz ya da bir sır taşıyabilir, ama dilbilgisi bunu göstermez. Rusça bu tonu kelimenin kendisine yerleştirir: "кое-что".

Örnekler

Ekler vurgusuzdur ve önceki kelimeye yaslanır: [KTO-ta], [KTO-ni-but']. "Кое-что" kalıbında ise vurgu zamirin üstündedir: [ka-ye-ŞTO]. Sekizinci örnekte edat "кое" ile "кем" arasına girmiş; yazıda bu biçim tiresiz yazılır.

Örnek diyalog

Eylül, İstanbul'daki ofis. Merve izinden döndü; Katya onu kapıda karşılıyor.

Diyalogda üç belgisizlik türü yan yana çalışıyor. "Кто-то звонил", "какой-то мужчина", "где-то на столе" gerçek ama tanımlanmamış şeyleri anlatıyor. Merve'nin soruları "-нибудь" ile kurulu: "что-нибудь просил", "какие-нибудь письма". Katya'nın "кое-что" sözü ise bir sürpriz hazırlıyor. "С возвращением!" işten ya da yolculuktan dönen birine söylenen kalıplaşmış bir karşılamadır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Кто-то оставил здесь книгу (gerçek olay). Ты что-нибудь знаешь об этом? (soru)
2. Давай куда-нибудь пойдём (поедем). Кто-то постучал в дверь.
3. Я хочу тебе кое-что показать.
4. Ты кому-нибудь говорил об этом?

Özet kartı

1. -то: var ama kim/ne bilinmiyor; olumlu, geçmiş, şimdiki: кто-то, что-то, где-то, когда-то.
2. -нибудь: herhangi biri; soru, emir, gelecek, koşul: кто-нибудь, что-нибудь, куда-нибудь.
3. -либо: -нибудь'un resmî eşi.
4. кое-: biliyorum ama söylemiyorum: кое-что, кое-кто; edat araya girer: кое с кем.
5. Yalnız zamir çekimlenir: кого-то, кому-нибудь; какой-то ismine uyar.
6. Ekler vurgusuz: [KTO-ta]; кое-что: [ka-ye-ŞTO].

Sonraki derse köprü

Belgisizliğin karşısında olumsuzluk durur: "biri" yerine "hiç kimse", "bir şey" yerine "hiçbir şey". Sıradaki derste olumsuz zamirleri göreceğiz: Rusçanın çifte olumsuzlukla kurduğu "никто не звонил" (kimse aramadı) yapısını ve "некогда", "негде" gibi "… için zaman yok", "… için yer yok" anlamlarını taşıyan ilginç bir başka aileyi.