Kısa sıfatlar: рад, готов, должен, прав

Kanca

Bir mağazada Rus bir satıcı sana bir ayakkabı uzatır, sen deneyip çıkarırsın ve şöyle dersin: "Они мне малы". Kelimesi kelimesine "Onlar bana küçük", yani ayakkabı sana dar. Burada "малы", "маленький" sıfatının kısa biçimidir ve bir şeyin genel olarak küçük olduğunu değil, belirli bir kişiye küçük geldiğini söyler. Uzun ve kısa biçim arasındaki bu ince fark, Rusçanın sıfat sisteminin en zarif köşelerinden biridir.

Kısa sıfatları ilk derslerden beri kullanıyorsun: "Я рад", "Ты прав", "Он должен", "Ужин готов". Bu derste onları bir sistem olarak ele alacaksın: nasıl kurulduklarını, neden yalnızca yüklem olarak kullanıldıklarını, hangi kelimelerin yalnızca kısa biçimde yaşadığını ve uzun biçimle aralarındaki anlam farklarını.

Anlatım

Kuruluş

Kısa sıfat, uzun sıfatın sonundaki eki atıp yerine kısa bir ek koyarak kurulur: erilde ek yoktur, dişilde "-а", nötrde "-о", çoğulda "-ы" ya da "-и" gelir. "Новый" → "нов, нова, ново, новы"; "готовый" → "готов, готова, готово, готовы". Çekim yoktur; kısa sıfat yalnızca cins ve sayı bakımından özneye uyar.

İki ayrıntıya dikkat et. Birincisi, erilde iki sessiz yan yana kalırsa araya bir ünlü girer: "больной" → "болен", "интересный" → "интересен", "полный" → "полон". İkincisi, vurgu dişil biçimde sıklıkla sona kayar: "молод" [MO-lat] ama "молода" [ma-la-DA]; "прав" ama "права" [pra-VA].

Yalnızca yüklem

Kısa sıfat bir ismin önünde durmaz ve hâl almaz; yalnızca yüklem olarak, "olmak" anlamıyla kullanılır. "Ужин готов" (Akşam yemeği hazır) doğrudur, ama "готов ужин" diye bir nitelemeyle kurulamaz; o iş için uzun biçim gerekir: "готовый ужин" (hazır akşam yemeği). Geçmişte ve gelecekte "был" ve "будет" eklenir: "Ужин был готов", "Я буду рад".

Yalnızca kısa biçimi olanlar

Bazı kelimelerin günlük anlamda yalnızca kısa biçimi vardır ve bunlar Rusçanın en sık kullanılan kelimeleri arasındadır. "Рад, рада, рады" (memnun): "Я рада вас видеть". "Должен, должна, должны" (zorunda): "Она должна уйти". "Согласен" (razı, katılıyor), "намерен" (niyetli), "обязан" (yükümlü). Bu kelimeleri uzun bir sıfat gibi kullanmaya çalışmak hatadır.

Tümleçli kısa sıfatlar

Kısa sıfatların çoğu bir tümleç alır ve her biri kendi edatını ister. "Готов к экзамену" (sınava hazır: к + yönelme), "знаком с ним" (onunla tanışık: с + araç), "похож на маму" (annesine benziyor: на + belirtme), "доволен работой" (işinden memnun: araç), "рад подарку" (hediyeye sevindi: yönelme). Bu kalıpları sıfat ve edat birlikte öğrenmek en sağlam yoldur.

Uzun ve kısa: anlam farkı

Aynı kökten gelen uzun ve kısa biçim bazen anlamca ayrılır. Uzun biçim kalıcı bir özelliği, kısa biçim anlık bir durumu anlatır: "больной человек" (hasta, sürekli hastalığı olan biri) ile "Он болен" (şu an hasta). "Занятой человек" (meşgul biri, hep işi olan) ile "Он занят" (şu an meşgul).

Boyut sıfatlarında kısa biçim bir şeyin belirli bir kişiye fazla geldiğini söyler ve kişi yönelme hâlindedir: "Эти туфли мне малы" (Bu ayakkabılar bana küçük), "Брюки тебе велики" (Pantolon sana büyük), "Платье ей коротко" (Elbise ona kısa). Uzun biçim ise mutlak bir özelliktir: "маленькие туфли" (küçük ayakkabılar).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin sıfatlarında uzun ve kısa biçim ayrımı yoktur: "hazır yemek" ile "yemek hazır" aynı kelimeyi kullanır. Türkçe bu ayrımı sözcük sırasıyla yapar: sıfat ismin önündeyse niteler, sondaysa yüklemdir. Rusça ise sözcük sırasının yanında biçimi de değiştirir: "готовый ужин" ama "ужин готов". Türk öğrenci için kural basittir: sıfat cümlenin sonunda yüklemse ve "olmak" anlamı taşıyorsa, kısa biçim çoğu zaman en doğal seçenektir.

Boyut sıfatlarında iki dil şaşırtıcı biçimde yakındır. Türkçe "bu ayakkabı bana küçük geliyor" der ve kişiyi yönelme hâline koyar; Rusça "туфли мне малы" der ve kişiyi aynı şekilde yönelme hâlinde tutar. İki dilde de ölçünün bir kişiye göre olduğu bu hâlle söylenir. "Bu renk sana yakışıyor" ile "этот цвет тебе идёт" da aynı mantıktadır.

Tümleçli kalıplarda ise iki dil farklı edatlar seçer. Türkçe "annene benziyorsun" der ve yönelme ekini kullanır; Rusça "похожа на маму" der ve "на" ile belirtme hâlini kullanır. Türkçedeki "onunla tanışığım" ile Rusçadaki "знаком с ним" ise aynı birliktelik mantığıyla kurulur.

Örnekler

Üçüncü örnekteki "болен" erilde kayan bir ünlü alır: uzun biçim "больной"dur. Dördüncü ve beşinci örneklerde vurgu sona kayar: [ma-LI], [vi-li-Kİ]. Dokuzuncu örnekte iki kısa sıfat yan yana: "интересна" ve "длинна"; ikincisinde çift "н" korunur, çünkü kökün kendisinde vardır: "длинный".

Örnek diyalog

Haziran, İstanbul. Şirketin akşam yemeği var; Katya, Merve'yi almaya geldi.

Diyalogda kısa sıfatların neredeyse bütün işleri görünüyor: "готова" (yüklem, cinse göre), "мне велико" (bir kişiye göre ölçü, nötr çünkü "платье" nötr), "он болен" (anlık durum), "знакома с" ve "доволен работой" (tümleçli kısa sıfatlar), "буду рада" (gelecek zamanla). "Тебе идёт" (sana yakışıyor) kalıbında kişi yine yönelme hâlindedir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. готов, готова, готово, готовы; болен, больна, больно, больны; интересен, интересна, интересно, интересны.
2. готовый салат (niteleme); салат готов (yüklem).
3. Эта куртка мне велика. Ты очень похож (похожа) на папу.
4. Я сейчас занят (занята). Вы знакомы?

Özet kartı

1. Kuruluş: uzun sıfat − ek + (∅ / а / о / ы): нов, нова, ново, новы; erilde kayan ünlü: болен, интересен.
2. Yalnızca yüklem, hâl almaz, özneye cins ve sayıca uyar; geçmiş ve gelecek: был / будет + kısa sıfat.
3. Yalnız kısa biçimi olanlar: рад, должен, согласен, намерен, обязан.
4. Tümleçliler: готов к, знаком с, похож на, доволен + araç, рад + yönelme.
5. Uzun = kalıcı özellik, kısa = anlık durum: больной / болен, занятой / занят.
6. Ölçü bir kişiye göre: туфли мне малы, брюки тебе велики (yönelme hâli).

Sonraki derse köprü

Kısa sıfatlar bir şeyin durumunu söylüyor; çoğu zaman da onu bir başkasıyla karşılaştırmak isteriz. Sıradaki derste karşılaştırma ve üstünlük yapılarını göreceğiz: düzenli "-ее" ekini, "больше", "лучше" gibi düzensiz biçimleri, "чем" ve ilgi hâliyle kurulan iki karşılaştırma yolunu ve "самый" ile kurulan en üst dereceyi.