Öznesiz cümleler: темнеет, мне не спится, говорят

Kanca

Bir Rus akşam pencereden bakıp tek kelime söyler: "Темнеет". Türkçeye "Hava kararıyor" diye çevrilir, ama Rusça cümlede "hava" yoktur; hiçbir şey kararmaz, yalnızca kararma vardır. Aynı Rus gece yarısı uyuyamadığında "Мне не спится" der: kelimesi kelimesine "bana uyunmuyor". Uykusuzluk onun bir eylemi değil, başına gelen bir durumdur.

Rusça, eylemi yapanı söylemeyen ya da söyleyemeyen cümlelere çok sık başvurur. Bazen yapan yoktur (doğa olayları), bazen kişi bir durumun içindedir (istemsiz hâller), bazen de yapanın kim olduğu önemli değildir ("diyorlar"). Bu derste öznesiz cümlelerin dört türünü, her birinin fiil biçimini ve Türkçedeki karşılıklarını öğreneceksin.

Anlatım

Doğa olayları: темнеет, светает

Doğa olaylarını anlatan bazı fiiller hiç özne almaz ve üçüncü tekil kişide kullanılır: "темнеет" (hava kararıyor), "светает" (gün ağarıyor), "холодает" (hava soğuyor), "моросит" (çiseliyor). Geçmiş zamanda nötr cinse geçer, çünkü uyacak bir isim yoktur: "стемнело" (karardı), "похолодало" (soğudu). "Зимой рано темнеет" (Kışın hava erken kararır).

İstemsiz durumlar: мне не спится

İkinci tür, bir kişinin istemsiz bir durumunu anlatır. Kişi yönelme hâlindedir ve fiil "-ся" ekiyle üçüncü tekil kişidedir. "Мне не спится" (Bir türlü uyuyamıyorum), "Мне не хочется никуда идти" (Hiçbir yere gitmek içimden gelmiyor), "Ему не сидится на месте" (Yerinde duramıyor). Bu yapı çoğu zaman olumsuzdur ve bir isteksizliği ya da bir engeli anlatır.

Aynı aileye birkaç sık kalıp daha girer. "Мне везёт" (Şansım yaver gidiyor), "Тебе повезло!" (Şanslıymışsın!). Bir de kişiyi belirtme hâline koyan fiiller vardır: "Меня тошнит" (Midem bulanıyor), "Его знобит" (Onu titreme tuttu). Bu cümlelerde kişi bir şeyin etkisi altındadır; eylemin öznesi değil, hedefidir.

Belirsiz kişi: говорят

Üçüncü tür, eylemi yapanın belli olmadığı ya da önemsiz olduğu cümlelerdir. Fiil üçüncü çoğul kişidedir ve özne söylenmez: "Говорят, завтра будет снег" (Yarın kar yağacakmış, diyorlar), "Тебе звонят!" (Seni arıyorlar, telefonun çalıyor!), "В дверь стучат" (Kapı çalınıyor). Bir önceki derste gördüğün "Здесь не курят" da bu türdendir.

Bu yapı gündelik konuşmada edilgen çatının yerini tutar ve ondan daha doğaldır. "Здесь продают газеты" (Burada gazete satıyorlar) ile "Здесь продаются газеты" aynı bilgiyi verir; birincisi konuşmaya, ikincisi yazıya yakındır.

Genelleşmiş kişi: atasözleri

Dördüncü tür herkes için geçerli bir doğruyu ikinci tekil kişiyle söyler. Bu yapı özellikle atasözlerinde yaşar: "Что посеешь, то и пожнёшь" (Ne ekersen onu biçersin), "Тише едешь — дальше будешь" (Yavaş gidersen daha uzağa varırsın). "Sen" burada belli bir kişi değil, herkestir.

Mastar cümleleri

Son olarak, bir mastar tek başına bir cümle kurabilir. Yasaklarda: "Не курить!" (Sigara içilmez!). Sorularda ve kararsızlıkta: "Что делать?" (Ne yapmalı?), "Мне выходить на следующей?" (Bir sonrakinde mi inmeliyim?). Kişi gerekiyorsa yönelme hâlindedir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe doğa olaylarında çoğu zaman bir özne koyar: "hava kararıyor", "gün ağarıyor", "yağmur çiseliyor". Rusça öznesiz bir fiille yetinir: "темнеет", "светает", "моросит". Türkçede de öznesiz kullanımlar vardır ("akşam oluyor"), ama Rusçadaki kadar düzenli değildir. Türk öğrenci bu fiilleri bir isimle kurmaya çalışmamalıdır: "Небо темнеет" mümkündür ama anlamı daralır, "gökyüzü kararıyor" olur.

İstemsiz durumlarda iki dil benzer bir mantığa yaklaşır. Türkçedeki "canım istemiyor" kalıbında kişi bir iyelik ekiyle geri plana çekilir; Rusçadaki "мне не хочется" kalıbında yönelme hâliyle. "Uykum gelmiyor" da uykuyu bir özne yapar ve kişiyi bir sahip olarak gösterir; Rusça "мне не спится" der. "Midem bulanıyor" ile "меня тошнит" aynı durumu anlatır, ama Rusça kişiyi doğrudan etkilenen olarak gösterir.

Belirsiz kişili cümlelerde iki dil birebir örtüşür. Türkçedeki "diyorlar" ya da "derler" Rusçadaki "говорят" ile aynı üçüncü çoğul kişiyi kullanır. Atasözlerinde de iki dil ikinci tekil kişiyi seçer: "Ne ekersen onu biçersin" ile "Что посеешь, то и пожнёшь" yalnızca anlam bakımından değil, dilbilgisi bakımından da kardeştir.

Örnekler

İkinci örnekteki "похолодало" nötr geçmiş biçimdedir, çünkü uyacak bir özne yoktur. Altıncı örnekte kişi belirtme hâlindedir: "меня". Yedinci örnekteki "снег" kelimesinin sonu ötümsüzleşir: [SNEK]. Dokuzuncu örnekteki "пожнёшь" fiilinin mastarı "пожать"tır ve hasat etmek, biçmek demektir.

Örnek diyalog

Haziran, gece yarısı. Merve ertesi gün ТРКИ sınavına girecek; Natalya İvanovna'ya mesaj yazıyor, ardından telefonda konuşuyorlar.

Bu kısa konuşmada öznesiz cümlelerin neredeyse bütün türleri var: "мне не спится" (istemsiz durum), "говорят" (belirsiz kişi), "похолодало", "холодает", "светает" (doğa olayları), "мне повезло" (yönelme hâlinde bir şans). "Утро вечера мудренее" (sabah akşamdan daha akıllıdır) bir Rus atasözüdür; Türkçedeki "Sabah ola, hayrola" ile aynı yerde kullanılır. Yaroslavl yaz başında çok kuzeyde olduğu için gün gerçekten erken ağarır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Темнеет. Вчера ночью похолодало.
2. Мне сегодня не работается. (ya da: Мне не хочется сегодня работать.)
3. В дверь стучат! Говорят, завтра будет дождь.
4. Ne ekersen onu biçersin.

Özet kartı

1. Doğa olayları: темнеет, светает, холодает, моросит; geçmişte nötr: стемнело, похолодало.
2. İstemsiz durum: yönelme + fiil-ся: мне не спится, мне не хочется, ему не сидится.
3. Şans ve beden: мне везёт / повезло (yönelme); меня тошнит, его знобит (belirtme).
4. Belirsiz kişi: 3. çoğul, zamirsiz: говорят, тебе звонят, в дверь стучат.
5. Genelleşmiş kişi: 2. tekil, atasözlerinde: Что посеешь, то и пожнёшь.
6. Mastar cümlesi: Не курить! Что делать? Мне выходить?

Sonraki derse köprü

Öznesiz cümlelerde kişi çoğu zaman yönelme hâline çekildi: "мне не спится", "мне повезло". Sıradaki derste kişinin yeniden yalın hâlde durduğu, ama yüklemi bir sıfatın taşıdığı cümlelere geçiyoruz: "рад", "готов", "должен", "прав" gibi kısa sıfatlara ve uzun biçimleriyle aralarındaki anlam farkına, örneğin "больной" ile "болен" arasındaki farka.