Edilgen çatı: -ся ile ve kısa sıfat-fiille

Kanca

Bir Rus öğretmene "Как пишется это слово?" diye sorarsan "Bu kelime nasıl yazılır?" demiş olursun. Türkçede de Rusçada da kelimeyi kimin yazdığı önemli değildir; cümle edilgendir. Ama Rusçada bir şaşırtıcı ayrıntı var: aynı "-ся" eki A1'de "kendini" anlamında öğrendiğin dönüşlü fiillerin ekidir. "Одеваться" giyinmektir, "писаться" ise yazılmak.

Rusça edilgen çatıyı iki yoldan kurar ve hangisinin seçileceğini görünüş belirler. Bitmemiş fiillerde "-ся" eki, bitmiş fiillerde ise bir önceki modülde gördüğün kısa sıfat-fiil kullanılır: "Дом строится" (Ev inşa ediliyor) ile "Дом построен" (Ev inşa edildi). Bu derste bu iki yolu, aralarındaki görünüş farkını ve günlük konuşmada edilgen yerine neyin tercih edildiğini öğreneceksin.

Anlatım

Bitmemiş fiillerde: -ся

Bitmemiş görünüşlü, nesne alan bir fiile "-ся" eklendiğinde edilgen bir anlam doğar. Eylemin nesnesi cümlenin öznesi olur ve fiil ona uyar: "Здесь продаются билеты" (Burada bilet satılır), "Дом строится" (Ev inşa ediliyor), "Этот вопрос обсуждается" (Bu konu tartışılıyor). Süren bir süreci ya da tekrarlanan bir durumu anlatır.

Bu yapı zamanların hepsinde kullanılır: "Мост строился три года" (Köprü üç yıl inşa edildi, yapımı üç yıl sürdü), "Магазин открывается в девять" (Mağaza dokuzda açılır). Bir kelimenin yazılışını ya da okunuşunu sormak için de en doğal yoldur: "Как пишется…?", "Как читается…?".

Bitmiş fiillerde: kısa sıfat-fiil

Bitmiş görünüşlü fiillerde edilgen çatı kısa sıfat-fiille kurulur: "Дом построен" (Ev inşa edildi, hazır), "Решение принято" (Karar verildi), "Билеты проданы" (Biletler satıldı). Bu yapı tamamlanmış bir sonucu, bir durumu anlatır. Geçmiş ve gelecek için "был" ve "будет" eklenir: "Мост был открыт весной" (Köprü baharda açıldı), "Решение будет принято завтра".

İki yol yan yana gelince görünüş farkı açıkça görünür: "Дом строился два года и был построен в срок" (Ev iki yıl boyunca inşa edildi ve zamanında tamamlandı). Süreç "-ся" ile, sonuç kısa sıfat-fiille anlatılır.

Eylemi yapan

Edilgen bir cümlede eylemi yapan, bir önceki derslerde gördüğün gibi araç hâliyle verilebilir: "Решение принято директором" (Karar müdür tarafından verildi). Ama bu yapı resmî ve ağırdır; konuşmada eylemi yapan biliniyorsa genellikle etken bir cümle kurulur: "Директор принял решение". "-ся" ile kurulan edilgen cümlelerde eylemi yapanı belirtmek daha da nadirdir ve yalnızca bilimsel ya da resmî metinlerde görülür.

"-ся"nın üç anlamı

"-ся" eki üç ayrı anlam taşıyabilir ve hangisinin kastedildiğini bağlam söyler. Dönüşlü: "Он одевается" (Giyiniyor, kendini giydiriyor). Karşılıklı: "Мы встречаемся" (Buluşuyoruz, birbirimizle). Edilgen: "Билеты продаются" (Biletler satılıyor). Edilgen anlamda özne genellikle cansız bir şeydir ve eylemi kendisi yapamaz; bu ipucu anlamı çözmeye yeter.

Konuşma dilinin tercihi

Gündelik konuşmada edilgen çatı yerine çoğu zaman öznesiz bir çoğul cümle kullanılır: "Здесь продают билеты" (Burada bilet satıyorlar), "Говорят, что…" (… diyorlar). Kimin yaptığı belli değildir ya da önemsizdir. Edilgen çatı ise yazıda, duyurularda ve resmî konuşmada öne çıkar. Bu iki yolun sınırını bir sonraki derste daha ayrıntılı göreceksin.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe edilgen çatıyı tek bir ekle kurar: "-ıl" ya da "-n". Bu ek bütün zamanlarda ve bütün görünüşlerde aynıdır: "inşa ediliyor", "inşa edildi", "inşa edilmiş". Rusça ise edilgeni görünüşe göre ikiye ayırır: süreç için "-ся", sonuç için kısa sıfat-fiil. Türkçedeki "inşa ediliyor" Rusçada "строится", "inşa edildi" ise "построен" olur.

Bazı kalıplarda iki dil neredeyse aynı yolu izler. "Bu kelime nasıl yazılır?" ile "Как пишется это слово?" ikisi de edilgen bir fiille kurulur ve yazanı söylemez. "Burada bilet satılır" ile "Здесь продаются билеты" de aynı yapıdadır. Türk öğrenci bu kalıpları kendi dilinden kolayca aktarabilir.

Eylemi yapanın adını anmakta iki dil benzer biçimde çekingendir. Türkçedeki "tarafından" resmî bir tondadır ve konuşmada nadiren kullanılır; Rusçadaki araç hâli de öyle. İki dilde de konuşan çoğu zaman etken bir cümleye döner: "Müdür karar verdi" ve "Директор принял решение". Türkçedeki öznesiz "diyorlar" ise Rusçadaki "говорят" ile birebir örtüşür.

Örnekler

Birinci örnekteki "пишется" kelimesinde "-тся" eki [tsa] okunur ve "ш"den sonraki "е" [ı]ya yakın duyulur. Yedinci örnekteki "принято" kısa sıfat-fiilinde vurgu başa kayar: [PRİ-nya-ta]. Onuncu örnek edilgen yerine öznesiz bir çoğul kullanır; anlam aynıdır ama konuşma dili tonundadır. Dokuzuncu örnekteki "легко" kelimesinde "г" [h]ye yakın okunur.

Örnek diyalog

Mayıs, İstanbul'daki ofis. Katya, Merve'ye Moskova'dan gelen bir haberi anlatıyor.

Diyalog iki edilgen yolu yan yana kullanıyor. Süren işler "-ся" ile anlatılıyor: "строится", "обсуждается", "бронируются", "пишется". Tamamlanan ya da tamamlanacak sonuçlar kısa sıfat-fiille: "будет построена", "не открыто", "принято". Her biri öznesine uyuyor: "гостиница" ve "запись" dişil, "решение" nötr.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Здесь продаются газеты. Музей открывается в десять.
2. Магазин закрыт. Договор подписан директором.
3. строился (süreç); был построен (sonuç).
4. Как читается это слово? Этот вопрос обсуждается?

Özet kartı

1. Bitmemiş fiil + -ся = süren ya da tekrarlanan edilgen: Дом строится, Билеты продаются.
2. Bitmiş fiil → kısa sıfat-fiil = sonuç: Дом построен, Решение принято; был / будет ile zaman.
3. Süreç ve sonuç bir arada: строился два года и был построен.
4. Eylemi yapan araç hâlinde ve resmî: принято директором; konuşmada etken cümle tercih edilir.
5. -ся üç anlam: dönüşlü (одевается), karşılıklı (встречаемся), edilgen (продаются).
6. Konuşmada edilgen yerine öznesiz çoğul: Здесь не курят, Говорят…

Sonraki derse köprü

Bu dersin sonunda "Здесь не курят" ve "Говорят" gibi öznesi olmayan cümlelerle karşılaştın. Sıradaki derste Rusçanın öznesiz cümlelerine ayrıntılı bakacağız: doğa olaylarını anlatan "темнеет" (hava kararıyor) türünden fiilleri, "мне не спится" (uykum gelmiyor) gibi istemsiz durumları ve kimin söylediği belli olmayan "говорят" (diyorlar) yapısını.