Sıfat-fiil mi который mı? Üslup seçimi

Kanca

Bir Rus arkadaşın havalimanından sana telefon edip "Помнишь девушку, которая сидела рядом со мной?" (Yanımda oturan kızı hatırlıyor musun?) diye sorar. Aynı gün havalimanının hoparlöründen bambaşka bir dil duyarsın: "Пассажиры, прибывшие рейсом из Стамбула, …" (İstanbul seferiyle gelen yolcular…). İkisi de bir insanı niteliyor, ama biri sokakta, öbürü bir duyuruda konuşuyor.

Rusçada aynı içerik iki ayrı kılıkta söylenebilir: "который" ile kurulan bir yan cümle ya da bir sıfat-fiil öbeği. Hangisini seçeceğin bir dilbilgisi sorusu değil, bir üslup sorusudur. Bu derste iki biçim arasında hangi durumda geçiş yapılabildiğini, hangisinin konuşmaya, hangisinin yazıya yakıştığını ve bir metni hem doğru hem okunur yazmanın ölçüsünü öğreneceksin.

Anlatım

Konuşma ve yazı

Rusça konuşma dilinde "который" çok daha doğaldır. Bir arkadaşla, bir telefonda, bir sofrada sıfat-fiil öbekleri ağır ve resmî duyulur. "Девушка, которая сидела рядом" demek doğaldır; "девушка, сидевшая рядом" demek bir rapor okur gibi duyulur.

Yazı dilinde ise sıfat-fiil öne çıkar. Haberler, duyurular, resmî yazılar, bilimsel metinler ve edebî anlatı sıfat-fiil öbeklerini sık kullanır, çünkü bu öbekler bilgiyi daha sıkı paketler. Bir duyuruda "пассажиры, прибывшие рейсом из Стамбула" demek, "пассажиры, которые прибыли рейсом из Стамбула" demekten daha kısa ve daha resmîdir.

Ne zaman yer değiştirebilirler?

İki biçim her zaman birbirinin yerine geçemez. Etken sıfat-fiil yalnızca "который" yan cümlenin öznesiyken kullanılabilir: "студент, который сдал экзамен" = "студент, сдавший экзамен". "Который" bir nesneyse, edilgen bir sıfat-fiil kurulabilir ve eylemi yapan araç hâline geçer: "книга, которую написал Толстой" = "книга, написанная Толстым".

Bazı durumlarda sıfat-fiil hiç kurulamaz ve yalnızca "который" kalır. "Который" bir edatla geliyorsa ("город, в котором я живу"), yönelme ya da araç hâlinde bir nesneyse ("друг, которому я звонил") ya da yan cümlenin fiili nesnesiz bir fiilse ve "который" özne değilse, tek yol yan cümledir.

Sözcük sırası

Sıfat-fiil öbeği iki yerde durabilir. İsmin arkasında, virgüllerle ayrılmış olarak: "книга, прочитанная вчера, лежит на столе". İsmin önünde, virgülsüz: "прочитанная вчера книга лежит на столе". İkinci sıra Türkçeye çok benzer ve yazıda özellikle kısa öbeklerde tercih edilir. Uzun öbekler ise genellikle ismin arkasına konur ki okur ismi beklemek zorunda kalmasın.

Ölçü: "который" zinciri ve kançelarit

İki biçimin de aşırısı metni bozar. Bir cümlede peş peşe "который" kullanmak bir zincir kurar ve okumayı yorar: "Гид, который знает город, покажет места, которые любят туристы, которые…". Bu zinciri kırmanın en iyi yolu bir ya da iki "который"yu sıfat-fiile çevirmektir.

Öbür uçta, bir cümleye üç dört sıfat-fiil öbeği yığmak metni resmî yazışmaların ağır diline çevirir. Rus yazar ve eleştirmen Korney Çukovski, 1962'de yayımlanan "Живой как жизнь" (Hayat kadar canlı) adlı kitabında bu dile "канцелярит" adını vermiştir: kançılarya, yani bürokrasi dilinin canlı konuşmaya sızması. İyi bir Rusça metin iki biçimi dengeli kullanır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile Rusça bu konuda birbirinin tersidir. Türkçenin doğal yolu sıfat-fiildir: "yanımda oturan kız", "okuduğum kitap". Bir yan cümleyle nitelemek ("bir kız ki yanımda oturuyordu") Türkçede eski ya da edebî bir tondadır. Rusçada ise konuşmanın doğal yolu yan cümledir ("который"), sıfat-fiil yazıya ve resmî dile kayar. Türk öğrenci bu yüzden Rusça konuşurken sıfat-fiile fazla yaslanmamalı, yazarken de "который" zincirlerinden kaçınmalıdır.

Türkçedeki "-an" ve "-dığı" ayrımı, Rusçada sıfat-fiilin ne zaman kurulabileceğini anlamaya yardım eder. Türkçede "-an" ile kurulan bir yapı ("gelen öğrenci") Rusçada hemen etken sıfat-fiile çevrilebilir. "-dığı" ile kurulan bir yapı ("okuduğum kitap") ancak edilgen sıfat-fiille ve sözcük sırası değiştirilerek çevrilebilir; "doğduğum şehir" ise hiç çevrilemez ve "город, в котором я родилась" olarak kalır.

Kançelarit Türkçede de tanıdık bir hastalıktır. "… tarafından hazırlanmış olan ve ilgili birime iletilmiş bulunan yazı" gibi cümleler Türk resmî yazışmalarında da görülür. İki dilde de iyi bir yazar bilgiyi sıkıştırmakla okuru yormak arasında bir denge arar.

Örnekler

Üçüncü örnekte "сдавший" sıfat-fiilinin başındaki "с" ötümlü "д" önünde [z] gibi duyulur. Dördüncü örnekte eylemi yapan araç hâlinde: "Толстым". Altıncı ve sekizinci örnekler sıfat-fiile çevrilemeyen iki durumu gösteriyor: edatlı ve yönelme hâlinde "который".

Örnek diyalog

Nisan, İstanbul'daki ofis. Merve şirketin sitesi için bir tur tanıtımı yazdı; Katya metni okuyor.

Katya'nın düzeltmesi dersin özünü gösteriyor: iki "который" zinciri bir sıfat-fiil ("знающий") ve bir sıfatla ("любимые места туристов") kırılmış. Merve'nin özeti ise üslup kuralını tek cümleye sığdırıyor. "В меру" (ölçülü, kararında) Rusçada her alanda kullanılan bir ölçü kalıbıdır. "Причастие" (sıfat-fiil) kelimesi "часть" (parça) kökünü taşır: fiilin ve sıfatın "ikisinden de pay alan".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Студенты, живущие в общежитии, должны зарегистрироваться.
2. Мужчина, который купил билет, ушёл.
3. Письмо, написанное бабушкой, лежит на столе.
4. Hayır: "который" edatla geliyor; yalnız yan cümle mümkündür.

Özet kartı

1. Konuşma dili: "который"; yazı dili (haber, duyuru, resmî metin): sıfat-fiil.
2. Özne "который" → etken sıfat-fiil: сдавший экзамен.
3. Nesne "который" → edilgen sıfat-fiil + araç hâli: написанная Толстым.
4. Edatlı ya da yönelme hâlindeki "который" çevrilemez: в котором, которому.
5. Sıra: ismin arkasında virgülle ya da ismin önünde virgülsüz: прочитанная вчера книга.
6. Ölçü: "который" zincirinden de, kançelaritten de kaçın.

Sonraki derse köprü

Sıfat-fiil modülünün son durağında edilgen çatıya geçiyoruz. Rusça "Ev inşa ediliyor" ile "Ev inşa edildi" cümlelerini iki ayrı yoldan kurar: bitmemiş fiile "-ся" ekleyerek ("Дом строится") ve bitmiş fiilin kısa sıfat-fiiliyle ("Дом построен"). Sıradaki derste bu iki yolu ve hangisinin hangi görünüşle çalıştığını göreceğiz.