Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Bitmemiş zarf-fiil: они-kök + я (hışırtılı seslerden sonra а): читая, говоря, держа; dönüşlü -сь.
- -ва- fiilleri: давая, вставая; быть → будучи.
- Bitmiş zarf-fiil: mastar − ть + в: прочитав; dönüşlü -вшись; -йти/-сти: придя, принеся.
- Bitmemiş = aynı anda (-arak, -ırken); bitmiş = önce (-ıp, -ınca).
- Aynı özne kuralı: zarf-fiil ile ana fiilin öznesi aynı; değilse когда ile yan cümle.
- Olumsuz не + zarf-fiil = -madan; edatlaşanlar: благодаря, судя по, включая, несмотря на.
Kanca
Çehov'un 1884'te yazdığı "Жалобная книга" (Şikâyet defteri) adlı kısa öyküsünde bir yolcu deftere şunu yazar: "Подъезжая к сией станции и глядя на природу в окно, у меня слетела шляпа". Kelimesi kelimesine "Bu istasyona yaklaşırken ve pencereden doğaya bakarken, şapkam uçtu". Cümle Rus okurlarını yüz yılı aşkın süredir güldürür, çünkü dilbilgisine göre istasyona yaklaşan ve doğaya bakan yolcu değil, şapkadır.
Bu şakanın arkasında Rusçanın zarf-fiil kuralı vardır: zarf-fiilin anlattığı eylemi yapan, ana cümlenin öznesiyle aynı olmalıdır. Türkçe konuşan için zarf-fiil son derece tanıdık bir yapıdır: "-arak", "-ırken", "-ıp", "-ınca". Bu derste Rusçanın iki zarf-fiilini, nasıl kurulduklarını, ne anlattıklarını ve Çehov'un yolcusunun düştüğü tuzaktan nasıl kaçınılacağını öğreneceksin.
Anlatım
Bitmemiş zarf-fiil: aynı anda
Bitmemiş zarf-fiil, ana eylemle aynı anda süren bir eylemi anlatır. Fiilin "они" biçiminden kurulur: kişi eki atılır ve "-я" eklenir. "Читают" → "читая" (okurken, okuyarak), "говорят" → "говоря" (konuşurken), "слушают" → "слушая" (dinlerken). "Ж, ш, ч, щ" sonrasında "-а" yazılır: "держат" → "держа" (tutarak). Dönüşlü fiillerde "-сь" eklenir: "занимаются" → "занимаясь" (çalışırken).
Bir istisna grubu var: "-ва-" ile biten "давать", "вставать", "узнавать" gibi fiiller zarf-fiilde bu heceyi korur: "давая", "вставая". "Быть" fiilinin zarf-fiili ise "будучи"dir: "Будучи студентом, он жил в общежитии" (Öğrenciyken yurtta kalıyordu).
Bitmiş zarf-fiil: önce
Bitmiş zarf-fiil, ana eylemden önce tamamlanmış bir eylemi anlatır. Mastarın "-ть" eki atılıp "-в" eklenerek kurulur: "прочитать" → "прочитав" (okuyup, okuduktan sonra), "сделать" → "сделав" (yapıp). Dönüşlü fiillerde "-вшись" gelir: "вернуться" → "вернувшись" (dönünce, döndükten sonra).
Bazı fiiller, özellikle "-йти" ile biten hareket fiilleri ve "-сти/-зти" ile bitenler, bitmiş zarf-fiili "-я" ile kurar: "прийти" → "придя" (gelince), "войти" → "войдя" (girince), "принести" → "принеся" (getirip). Bu biçimler bitmemiş zarf-fiile benzese de bitmiş görünüşlü fiillerden kurulur ve önceliği anlatır.
Aynı özne kuralı
Zarf-fiil ile ana fiilin öznesi her zaman aynı kişidir. "Читая книгу, он пил чай" (Kitap okurken çay içiyordu) cümlesinde okuyan da içen de "он"dur. Çehov'un yolcusunun cümlesinde ise ana cümlenin öznesi "шляпа"dır (şapka); bu yüzden dilbilgisi şapkanın istasyona yaklaştığını söyler. Özneler farklıysa zarf-fiil kullanılamaz ve bir yan cümle kurulur: "Когда я подъезжал к станции, у меня слетела шляпа".
Bu kural yönelme hâlinde bir kişiyle kurulan kişisiz cümleler için de geçerlidir. "Читая книгу, мне стало скучно" yanlıştır, çünkü "мне" bir özne değildir. Doğrusu: "Читая книгу, я заскучал" ya da "Когда я читал книгу, мне стало скучно".
Olumsuzluk ve kalıplaşmış biçimler
Olumsuz zarf-fiil "не" ile kurulur ve Türkçedeki "-madan" ekine karşılık gelir: "не зная" (bilmeden), "не сказав ни слова" (tek kelime söylemeden). Bazı zarf-fiiller zamanla edata dönüşmüştür ve artık bir eylem bildirmez: "благодаря" (sayesinde), "судя по" (… bakılırsa), "включая" (dahil), "несмотря на" (… rağmen). B1'de gördüğün "благодаря" aslında "благодарить" fiilinin zarf-fiilidir.
Zarf-fiil öbeği ana cümleden virgülle ayrılır. Zarf-fiil hiç çekimlenmez: cins, sayı ve hâl taşımaz. Yazı dilinde çok sık kullanılır; konuşmada ise "когда" ya da "и" ile kurulan cümleler daha yaygındır.
| Tür | Kuruluş | Örnek | Türkçe |
|---|---|---|---|
| Bitmemiş | они-kök + я (а) | читая, говоря, держа | okurken, -arak |
| Bitmemiş, -ва- | давая, вставая | давая | verirken |
| Bitmiş | mastar − ть + в | прочитав, сделав | okuyup, -ınca |
| Bitmiş, dönüşlü | + вшись | вернувшись | dönünce |
| Bitmiş, -йти/-сти | + я | придя, принеся | gelince |
| Olumsuz | не + zarf-fiil | не зная | bilmeden |
Türkçe ile karşılaştırma
Zarf-fiil Türkçenin en güçlü yanlarından biridir: "-arak", "-ırken", "-ıp", "-ınca", "-dıktan sonra", "-madan", "-ır -maz" gibi zengin bir ek takımı vardır. Rusça bu takımın işini esas olarak iki biçimle görür. Bitmemiş zarf-fiil Türkçedeki "-arak" ve "-ırken"e, bitmiş zarf-fiil "-ıp", "-ınca" ve "-dıktan sonra"ya karşılık gelir. Türk öğrenci Rusça bir zarf-fiil gördüğünde önce görünüşe bakmalıdır: aynı anda mı, önce mi?
Aynı özne kuralı da Türkçeye yabancı değildir. "Eve dönüp yemek yedim" cümlesinde dönen ve yiyen aynı kişidir; "-ıp" eki başka bir özneyle kullanılamaz. Ama Türkçenin "-ınca" eki başka bir özneye izin verir: "Ben gelince o gitti". Rusça bitmiş zarf-fiil buna izin vermez: "Когда я пришёл, он ушёл" demek gerekir.
Olumsuz zarf-fiilde iki dil birbirine çok yakındır. Türkçedeki "-madan" ile Rusçadaki "не" + zarf-fiil aynı işi görür: "bilmeden" ve "не зная", "söylemeden" ve "не сказав". "Rağmen" anlamındaki "несмотря на" kelimesinin içinde de bir olumsuz zarf-fiil saklıdır: kelimesi kelimesine "bakmadan".
Örnekler
Üçüncü ve dördüncü örneklerde bitmiş zarf-fiilin sonundaki "в" ötümsüzleşir: [pra-çi-TAF], [vir-NUF-şıs']. Beşinci örnekteki "придя" bitmiş görünüşlüdür ve önceliği anlatır, ama "-я" ile biter. Sekizinci ve dokuzuncu örneklerdeki "судя по" ve "несмотря на" artık edat gibi çalışır.
Örnek diyalog
Nisan. Moskova'da tarih okuyan Mişa, kompozisyonunu görüntülü aramada Merve'ye okuyor.
Mişa'nın ilk cümlesi bitmiş zarf-fiille önceliği doğru anlatıyor: "закончив школу" (okulu bitirince). İkinci cümlesi ise Çehov'un yolcusunun hatasını tekrarlıyor: zarf-fiilin öznesi "я", ama ana cümle "мне стало интересно" kişisiz bir cümle. Düzeltilmiş cümlede iki eylemin öznesi de "я"dır. "Учебник" (ders kitabı) "учить" fiilinden türemiştir.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"Читая книгу, мне стало скучно."
— Zarf-fiil yönelme hâlindeki bir kişiyle kurulan kişisiz cümleye bağlanır. Doğrusu: ana cümlede yalın bir özne olmalı: "Читая книгу, я заскучал".
Yaygın yanlış"Прочитая письмо…"
— Bitmiş fiile bitmemiş zarf-fiil eki eklenir. Doğrusu: bitmiş zarf-fiil "-в" ile: "прочитав письмо".
Yaygın yanlış"Когда я пришёл, он ушёл" yerine "Придя, он ушёл"
— Farklı iki özne zarf-fiille bağlanır; cümle "gelen ve giden o" anlamına gelir. Doğrusu: özne farklıysa yan cümle: "Когда я пришёл, он ушёл".
Mini alıştırma
Cevaplar
- читая, говоря, слушая, занимаясь.
- сделав, вернувшись, придя, написав.
- Вернувшись домой, она позвонила маме.
- Он ушёл, не сказав ни слова. Несмотря на дождь, мы гуляли.
Özet kartı
- Bitmemiş zarf-fiil: они-kök + я (hışırtılı seslerden sonra а): читая, говоря, держа; dönüşlü -сь.
- -ва- fiilleri: давая, вставая; быть → будучи.
- Bitmiş zarf-fiil: mastar − ть + в: прочитав; dönüşlü -вшись; -йти/-сти: придя, принеся.
- Bitmemiş = aynı anda (-arak, -ırken); bitmiş = önce (-ıp, -ınca).
- Aynı özne kuralı: zarf-fiil ile ana fiilin öznesi aynı; değilse когда ile yan cümle.
- Olumsuz не + zarf-fiil = -madan; edatlaşanlar: благодаря, судя по, включая, несмотря на.
Sonraki derse köprü
Artık bir yan cümleyi üç ayrı yolla kurabiliyorsun: "который" ile, bir sıfat-fiil öbeğiyle ya da bir zarf-fiille. Sıradaki derste bu seçimin üslupla ilgili tarafını göreceğiz: aynı içeriği bir konuşmada "который" ile, bir gazete haberinde sıfat-fiille söylemenin neden doğal olduğunu ve bir metni yazarken bu iki biçim arasında nasıl karar verileceğini.