Tonlama yapıları (интонационные конструкции)

Kanca

Kâğıda "Это Миша" yaz ve üç kez farklı söyle. Birincisinde sesin sonda düşer: bir arkadaşını tanıtıyorsundur. İkincisinde ses "Ми-" hecesinde birden tırmanır, sonra iner: kapıdaki kişinin gerçekten Misha olup olmadığını soruyorsundur. Üçüncüsünde ses geniş bir yay çizer: Misha'yı hiç beklemediğin bir yerde görmüşsündür. Kelimeler aynı, yazı aynı; mesaj üç ayrı mesaj.

A1'de evet-hayır sorusunun yalnızca sesle kurulduğunu ve yükselişin düştüğü kelimenin sorunun odağı olduğunu görmüştün. O zaman bu yapının bir adı olduğunu söylemiştik. Bu derste Rus dilbilgisinin konuşma ezgilerini nasıl sınıflandırdığını öğreneceğiz: "интонационные конструкции", kısaca "ИК", yani tonlama yapıları.

Anlatım

Tonlama merkezi

Rus tonlama sisteminin anahtar kavramı "tonlama merkezi"dir ("центр интонационной конструкции"). Merkez, cümlenin anlam bakımından en önemli kelimesinin vurgulu hecesidir. Ses hareketi, yükseliş ya da düşüş, tam o hecede olur. Merkezden önceki kısım düz ve orta yükseklikte söylenir, merkezden sonraki kısım ise merkezin hareketini sürdürür.

Rus dilbilimi bu ezgileri yedi temel yapıda toplar: ИК-1'den ИК-7'ye. Gündelik konuşmanın büyük kısmı ilk beşiyle kurulur; ИК-6 ve ИК-7 güçlü duygu ve ironi taşır ve bu dersin dışında kalıyor. Aşağıda ses hareketini oklarla gösteriyoruz: ↘ düşüş, ↗ yükseliş.

ИК-1: bildirim

Düz bir bildirim cümlesinde ses merkezde aşağı iner ve cümle alçak tonda biter: "Это Миша ↘." "Я живу в Москве ↘." Bu yapı tamamlanmışlık bildirir. Sesin düşmesi dinleyene "söyleyeceğim bu kadar" der.

ИК-2: soru kelimeli soru

"Кто", "что", "где", "когда" gibi soru kelimeleriyle kurulan sorularda merkez genellikle soru kelimesidir. Merkezdeki hece güçlü bir vurguyla söylenir ve ses düşer: "Кто ↘ это?" "Где ↘ ты живёшь?" Türk öğrenciyi şaşırtan nokta şu: bu sorularda ses sonda yükselmez. Aynı ezgi seslenmede ve kesin isteklerde de kullanılır: "Миша ↘!" "Сядьте ↘!"

ИК-3: soru kelimesiz soru

Evet-hayır sorusunda ses merkezde keskin biçimde yükselir, sonraki hecelerde hemen düşer: "Это Ми ↗ ша?" Odak hangi kelimedeyse yükseliş oradadır. ИК-3'ün ikinci görevi, bitmemiş bir cümle parçasını işaretlemektir. Bir liste sayarken son öğe dışındaki öğelerde ses yükselir: "Я купила хлеб ↗, молоко ↗ и сыр ↘." Yükseliş "devamı var" der; son öğedeki ИК-1 listeyi kapatır.

ИК-4: "a" ile başlayan karşılaştırmalı soru

"А ты?", "А завтра?" gibi kısa, önceki konuşmaya bağlanan sorularda ses merkezde önce alçalır, sonra yavaşça yükselir ve yüksek kalır: "А ты ↗?" Bu yapı konuşmayı karşı tarafa devreder. Resmî bir sorguda ya da sınav sorusunda da duyulur: "Ваша фамилия ↗?"

ИК-5: değerlendirme ünlemi

"Какой", "как", "сколько" ile kurulan hayranlık ve değerlendirme ünlemlerinde iki merkez vardır. Ses birincisinde yükselir, yüksek kalır ve ikincisinden sonra düşer: "Какой ↗ красивый го ↘ род!" "Как ↗ здесь хо ↘ рошо!"

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de ezgiyle anlam taşır, ama soru işaretlemesinin yükünü dilbilgisine verir. "Bu Mehmet mi?" sorusu "mi" ekiyle zaten sorudur; ses eke yaklaşırken yükselir, ama ek olmasa da yazı soruyu gösterir. Rusçada "Это Миша?" ile "Это Миша." arasında tek fark noktalamadır; konuşmada bu farkı yalnız ИК-3'ün yükselişi taşır. Türk öğrencinin Rusça evet-hayır sorusunu düz bir sesle söylemesi, dinleyenin onu bildirim sanmasına yol açar.

Soru kelimeli sorularda iki dil birbirine yakındır. Türkçede "Kim bu?" ya da "Nerede oturuyorsun?" sorularında ses sonda belirgin biçimde yükselmez; soru kelimesi soruyu zaten kurar. Rusçadaki ИК-2 de böyledir. Türkçe konuşan biri burada dikkat etmezse, İngilizce ya da başka dillerden aldığı alışkanlıkla sonu yükseltebilir; bu Rus kulağına yapay gelir.

"А ты?" yapısının Türkçede doğrudan bir karşılığı vardır: "Ya sen?" İki dilde de bu kısa soru önceki konuşmaya yaslanır ve sesi yukarıda bırakır. Liste saymada da iki dil aynı mantığı kullanır: Türkçede "ekmek, süt ve peynir aldım" derken ilk öğelerde ses askıda kalır, son öğede iner. Ünlemde ise Türkçe "Ne güzel şehir!" ile Rusça "Какой красивый город!" aynı geniş yayı çizer.

Örnekler

Beşinci örnekte merkez "завтра" kelimesindedir: soru, gelip gelmeyeceğini değil, yarın gelip gelmeyeceğini sorar. Merkezi "приедешь" kelimesine taşırsan soru gelişin kendisini sorar. Altıncı örnekte "хлеб" kelimesindeki "б" kelime sonunda ötümsüzleşir ve [p] okunur.

Örnek diyalog

Pazar sabahı, Yaroslavl. Merve, büyükannenin bahçeli yazlık evine, yani daçaya geliyor. Kapıyı Oleg açıyor.

Oleg'in ilk iki repliği ИК-3 ile söylenir: önce adı, sonra gelişi soruyor; ikincisinde merkez "уже" kelimesindedir, çünkü şaşıran, Merve'nin bu kadar erken gelmesidir. "Как здорово!" ve "Какой здесь воздух!" ИК-5 yayını çizer. "А где Миша?" bir soru kelimesi taşıdığı için ИК-2 ile söylenir; başındaki "а" burada konuyu değiştirir, ИК-4 gerektirmez. Merve'nin listesinde "хлеб" ve "сыр" yükselir, "молоко" düşer.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. ИК-3: merkezdeki kelimenin vurgulu hecesinde keskin yükseliş (örneğin "по-турецки" kelimesinde).
2. Merkez "что" kelimesidir; ИК-2 ile söylenir.
3. "в Москве" ve "в Казани" (ИК-3); "в Ярославле" düşer (ИК-1).
4. А ты? — ИК-4.

Özet kartı

1. Tonlama merkezi: en önemli kelimenin vurgulu hecesi; ses hareketi orada olur.
2. ИК-1: bildirim, merkezde düşüş.
3. ИК-2: soru kelimeli soru ve seslenme; güçlü vurgu ve düşüş, sonda yükseliş yok.
4. ИК-3: evet-hayır sorusu ve liste ortası; keskin yükseliş, ardından düşüş.
5. ИК-4: "а" ile başlayan kısa soru; alçalıp yükselme, ses yukarıda kalır.
6. ИК-5: değerlendirme ünlemi; iki merkez arasında yüksek yay.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki ezgiler bütün Rusya'da ortak bir çatıdır, ama tek tek seslerin söylenişi bölgeden bölgeye değişir. Sıradaki derste bölgesel söyleyiş farklarına bakacağız: Moskova söyleyişiyle kuzeyin ve güneyin konuşması arasındaki ayrımlara ve bir Rusun konuşmasından nereli olduğunun nasıl sezildiğine.