Haber okumak ve özetlemek

Kanca

Türkçede bir haberin aktarıldığını tek bir ekle anlarsın: "Kütüphane açılmış". "-mış" eki, konuşanın olayı kendi gözüyle görmediğini, başkasından duyduğunu söyler. Rusçada böyle bir ek yoktur; aynı işi kelimeler görür: "как сообщает…" (… bildirdiğine göre), "по данным…" (… verilerine göre), "сообщается, что…" (… bildiriliyor). Rus haber dili, bilginin kaynağını her cümlede açıkça gösteren kalıplarla doludur.

Haber okumak, B2 düzeyinin en pratik becerilerinden biridir: bir dilin güncel kelimelerini, resmî üslubunu ve kaynak gösterme alışkanlıklarını bir arada öğretir. Bu derste önce bir haberin hangi parçalardan kurulduğuna ve başlıkların neden fiilsiz kalabildiğine bakacağız; sonra bilginin kaynağını gösteren kelimeleri ayıracağız; en sonunda okuduğun bir metni üç dört cümleye indirmeyi çalışacağız.

Anlatım

Haberin yapısı

Bir haber genellikle üç parçadan oluşur. Başlık ("заголовок") olayı tek cümleyle duyurur. Giriş paragrafı ("лид") en önemli bilgiyi verir: kim, ne, nerede, ne zaman. Ana bölüm ayrıntıları, alıntıları ve arka planı ekler. Önemli bilgi hep başta durur; bu yüzden bir haberi okurken ilk paragraf çoğu zaman özün yarısını taşır.

Başlıkların dili

Rus haber başlıkları kısa ve yoğundur. Çoğu zaman fiilsiz bir isim öbeğidir: "Пожар в центре города" (Şehir merkezinde yangın). Bir fiil varsa genellikle bitmiş görünüşlü geçmiş zamandadır ve cümlenin başında bir yer ya da zaman bilgisi durur: "В Ярославле открылась новая библиотека" (Yaroslavl'da yeni bir kütüphane açıldı). Bu sözcük sırası, yani yerin başa ve öznenin sona konması, haber dilinin tipik özelliğidir.

Kaynak gösteren kalıplar

Haber dili bir bilginin nereden geldiğini her zaman belirtir. Bir kurumdan: "как сообщает местное радио" (yerel radyonun bildirdiğine göre), "по информации агентства" (ajansın bilgisine göre). Verilerden: "по данным мэрии" (belediyenin verilerine göre). Bir kişiden: "по словам директора" (müdürün sözlerine göre). Kaynak belirsizse kişisiz bir kalıp kullanılır: "сообщается, что…" (… bildiriliyor).

Doğrulanmamış bir bilgiyi aktarırken haber dili mesafeli kelimeler kullanır: "якобы" (güya, iddiaya göre), "предположительно" (tahminen). "Якобы" bir şüpheyi açıkça gösterir ve okuru dikkatli olmaya çağırır.

Özetlemek

Bir haberi özetlerken amaç, özü kendi kelimelerinle ve yorum katmadan, birkaç cümleye sığdırmaktır. Özetin kalıpları: "В статье говорится о том, что…" (Makalede … anlatılıyor), "Речь идёт о…" (Söz konusu olan …), "Автор пишет, что…" (Yazar … diye yazıyor), "Главная мысль статьи — …" (Makalenin ana düşüncesi …). Bir özet B1'de öğrendiğin dolaylı anlatımı yoğun biçimde kullanır.

İyi bir özet beş soruya cevap verir: кто? что? где? когда? почему? (kim, ne, nerede, ne zaman, neden). Kendi görüşünü özete karıştırmamak gerekir; görüş ayrı bir cümlede ve "по-моему" gibi bir kalıpla belirtilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile Rusça arasındaki en ilginç fark, aktarılan bilginin nasıl işaretlendiğidir. Türkçe bunu dilbilgisiyle yapar: "-mış" eki bir olayın duyulduğunu, görülmediğini söyler: "Kütüphane açılmış". Rusçada bu ek yoktur ve fiil aynı kalır: "Библиотека открылась". Aktarım bilgisi kelimelerle verilir: "по данным…", "как сообщает…", "сообщается, что…". Türk öğrenci Rusça bir haberi Türkçeye çevirirken bu kalıpları çoğu zaman "-mış" ekiyle karşılayabilir.

Başlık dilinde iki dil yakındır. Türkçe de haber başlıklarında fiili sık düşürür: "İstanbul'da büyük yangın". Rusçadaki "Пожар в центре города" aynı yoğun dili konuşur. Kaynak gösteren Türkçe kalıplar da Rusçadakilere karşılık gelir: "… göre" ile "по данным…", "… açıklamasına göre" ile "по словам…", "… bildirdi" ile "как сообщает…".

Özetleme kalıplarında da iki dil aynı işi görür. Türkçedeki "Haberde … anlatılıyor" ile Rusçadaki "В статье говорится о…", "Söz konusu olan" ile "Речь идёт о…" birbirinin yerine geçebilir. İki dilde de iyi bir özet kendi kelimeleriyle yazılır ve kaynağın sözünü kendi görüşünden ayırır.

Örnekler

Aşağıdaki haber cümleleri, kalıpları göstermek için yazılmış örnek cümlelerdir.

Üçüncü örnekteki "местное" kelimesinde "т" okunmaz: [MES-na-ye]. Altıncı örnekteki "перенесли" öznesiz bir çoğul cümledir: B2.6'da gördüğün belirsiz kişi. Yedinci örnekteki "говорится" kelimesinde "-тся" eki [tsa] okunur.

Örnek diyalog

Aralık, İstanbul'daki ofis. Merve, şirketin müşterileri için bir Rus haber sitesindeki örnek bir haberi özetliyor.

Merve haberi aktarırken kaynak kalıplarını doğru yerde kullanıyor: "по данным мэрии" ve "сообщается, что". Özette "В статье говорится о том, что…" kalıbıyla kısa ve tarafsız bir cümle kuruyor. Türkçe çeviride Merve'nin aktarımı doğal olarak "-mış" ekini alıyor: "açılmış", "varmış". "Пересказать" (yeniden anlatmak, özetlemek) "пере-" ve "сказать" birleşimidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Как сообщает местное радио, музей открывается завтра.
2. По словам директора, билет будет бесплатным.
3. В статье говорится о новом парке.
4. Большой фестиваль в Казани.

Özet kartı

1. Yapı: заголовок (başlık), лид (ilk paragraf: kim, ne, nerede, ne zaman), ana bölüm.
2. Başlık: fiilsiz isim öbeği ya da bitmiş geçmiş; yer başta: В Ярославле открылась…
3. Kaynak: как сообщает…, по информации…, по данным… (veri), по словам… (kişi), сообщается, что…
4. Şüphe: якобы, предположительно.
5. Özet: В статье говорится о том, что…; Речь идёт о…; Автор пишет, что…; Главная мысль…
6. Türkçede -mış eki aktarımı gösterir; Rusçada aynı işi kelimeler görür.

Sonraki derse köprü

Haber dili yazılı ve resmî bir Rusçadır. Sokakta, arkadaşlar arasında ve telefonda ise Rusça başka bir biçim alır: kelimeler kısalır, sesler yutulur. Sıradaki derste bu gündelik söyleyişe bakacağız: "сейчас" kelimesinin konuşmada "щас", "здравствуйте"nin "здрасьте" ve "что"nun "чё" diye duyulmasına ve bu biçimleri anlamanın, ama nerede kullanmamak gerektiğini bilmenin yollarına.