Eş ve zıt anlamlılar, üslup düzeyleri

Kanca

Türkçede bir insanın yüzünü dört ayrı kelimeyle anlatabilirsin: "çehre" bir şiirde, "yüz" günlük konuşmada, "surat" biraz kaba bir şakada, "suratı asık" bir azarlamada. Hepsi aynı şeyi gösterir, ama her biri başka bir ortamın kelimesidir. Rusçada da aynı ayrım vardır: "лик" bir ikonanın yüzünü, "лицо" herkesin yüzünü, "физиономия" alaycı bir bakışla birinin suratını anlatır.

Eş anlamlı kelimeler bir dili zenginleştirir, ama onları birbirinin yerine rastgele kullanmak bir yabancıyı ele verir. Bu derste Rus kelimelerinin üslup düzeylerini, eş anlamlıların anlam ve yoğunluk farklarını, zıt anlamlıların kuruluş yollarını ve doğru kelimeyi doğru ortama yerleştirmeyi öğreneceksin.

Anlatım

Üç üslup düzeyi

Rus dilbilgisi kelimeleri genellikle üç ana üslup düzeyine ayırır. Yüksek ya da kitabî düzey ("высокий, книжный") şiirde, resmî konuşmada ve yazıda kullanılır. Tarafsız düzey ("нейтральный") her yerde kullanılabilir. Gündelik ve konuşma düzeyi ("разговорный") arkadaşlar arasında, ailede ve rahat ortamlarda kullanılır; bunun da altında kaba ve argo kelimeler vardır.

Tarafsız kelime her zaman güvenli seçimdir. Bir yabancı için en büyük risk, gündelik ya da argo bir kelimeyi resmî bir ortamda kullanmaktır; bu, bir iş görüşmesinde "baba" diye hitap etmek gibi bir etki yaratır.

"Есть" ve "кушать"

İki fiil aynı işi anlatır ("yemek"), ama kullanımları farklıdır. "Есть" tarafsızdır ve her durumda kullanılır: "Я ем суп" (Çorba yiyorum). "Кушать" ise daha yumuşak ve kibardır; özellikle çocuklarla konuşurken ya da bir misafire ikram ederken kullanılır: "Кушайте, пожалуйста!" (Buyurun, yiyin!). Bir yetişkinin kendisi için "я кушаю" demesi pek çok Rus konuşucusuna çocuksu ya da özensiz gelir.

Eş anlamlılarda yoğunluk

Eş anlamlıların bir kısmı üslupla değil, yoğunlukla ayrılır. "Большой" (büyük), "огромный" (kocaman) ve "громадный" (devasa) aynı niteliği giderek artan bir güçle anlatır. "Смотреть" (bakmak), "глядеть" (bakmak, biraz daha edebî) ve "глазеть" (bön bön bakmak) aynı eylemi farklı tavırlarla anlatır. Doğru eş anlamlıyı seçmek, söylediğin şeyin rengini seçmektir.

Zıt anlamlılar

Zıt anlamlılar Rusçada üç yoldan kurulur. Ayrı köklerle: "хороший / плохой" (iyi / kötü), "весёлый / грустный" (neşeli / hüzünlü). "Не-" önekiyle: "весёлый / невесёлый" (neşeli / neşesiz); bu biçim çoğu zaman ayrı kökten daha yumuşak bir zıtlık verir. Öneklerle kurulan hareket çiftleriyle: "входить / выходить" (girmek / çıkmak), "приезжать / уезжать" (gelmek / gitmek).

Rusça konuşma dili, bir şeyi doğrudan söylemek yerine zıttını olumsuzlayarak yumuşatmayı sever. "Это неплохо" (Fena değil) çoğu zaman "iyi" demektir; "Он не дурак" (Aptal değil) aslında "akıllı" demektir. Bu küçültme yolu bir övgüyü ölçülü ya da şakacı kılar.

Sözlükteki işaretler

Bir kelimenin hangi düzeye ait olduğunu öğrenmenin en güvenilir yolu iyi bir sözlüktür. Rusça sözlükler kelimelerin yanına kısa işaretler koyar: "разг." (разговорное, gündelik), "книжн." (книжное, kitabî), "прост." (просторечное, halk ağzı, kaba) ve "устар." (устаревшее, eskimiş). Bu işaretlerden birini gördüğünde kelimeyi hangi ortamda kullanabileceğini hemen anlarsın. İşaretsiz bir kelime genellikle tarafsızdır ve her yerde güvenle kullanılabilir.

Bir kelimeyi ilk kez duyduğunda kimin, nerede ve hangi tonla söylediğine de dikkat et. Aynı kelime bir haber spikerinin ağzında ve bir gencin mesajında farklı bir değer taşır. Bir dilin üslup haritası, kelimeleri bağlam içinde tekrar tekrar duyarak oluşur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de aynı üç düzey vardır ve çoğu zaman Rusçadaki ayrımlarla örtüşür. "Çehre", "yüz" ve "surat" ile "лик", "лицо" ve "физиономия"; "çalışmak" ve gündelik "koşturmak" ile "работать" ve "вкалывать" aynı merdiveni kurar. Türkçenin kitabî düzeyi çoğu zaman Arapça ve Farsça kökenli kelimelerden gelir ("taam", "dide"); Rusçanın kitabî düzeyi ise sık sık Kilise Slavcasından gelir ("очи", "лик").

Yemek fiilinde iki dil benzer bir incelik gösterir. Türkçede "buyurun" ya da "afiyetle yiyin" bir ikram nezaketidir, ama kişi kendi için "taam ediyorum" demez. Rusçada "кушайте" bir ikram kelimesidir, ama yetişkin kendi için tarafsız "ем" der. İki dilde de nezaket kelimesi karşındakine yöneliktir.

Olumsuzlayarak yumuşatma da iki dilin ortak alışkanlığıdır. Türkçedeki "fena değil" Rusçadaki "неплохо" ile, "aptal değil" ise "не дурак" ile aynı ölçülü övgüyü taşır. İki dilde de bu kalıplar bir sevinci ya da bir takdiri abartmadan söylemenin yoludur.

Örnekler

İkinci örnekteki "вкалывает" kelimesinde "в" ötümsüz "к" önünde [f] okunur ve kelime gündelik konuşmaya aittir. Üçüncü örnekteki "сообщаем" ve "переносится" resmî bir duyurunun tarafsız-kitabî kelimeleridir. Dokuzuncu örnekteki "грустные" kelimesinde "т" okunmaz: [GRUS-nı-ye].

Örnek diyalog

Kasım, İstanbul'daki ofis. Merve yeni bir fikri müdüre e-postayla iletmek istiyor ve taslağını Katya'ya gösteriyor.

Diyalog üslup düzeylerinin bir yazıda nasıl çarpıştığını gösteriyor. "Привет" ve "классная" gündelik kelimelerdir; "Уважаемый" ve "предложить" resmî bir mektubun kelimeleridir. Merve'nin özeti dersin kuralını tek cümlede topluyor. Katya'nın son sözündeki "неплохая" ise bir övgüyü ölçülü bir dille veriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. глаза, работать, говорить, деньги.
2. Кушайте, пожалуйста! (ikramda "кушать" daha kibardır)
3. большой → огромный → громадный.
4. невесёлый, неглупый.

Özet kartı

1. Üç düzey: kitabî (очи, трудиться, средства), tarafsız (глаза, работать, деньги), gündelik (вкалывать, болтать, бабки).
2. Tarafsız kelime her ortamda güvenlidir; argoyu resmî yazıdan uzak tut.
3. Есть tarafsız; кушать ikramda ve çocuklarla: Кушайте!
4. Yoğunluk: большой → огромный → громадный; смотреть / глядеть / глазеть.
5. Zıt anlam: ayrı kök (хороший / плохой), не- (невесёлый), önek çifti (входить / выходить).
6. Olumsuzlayarak övgü: неплохо, не дурак.

Sonraki derse köprü

Merve'nin e-postası bir sonraki modülün kapısını açıyor: yazmak ve tartışmak. Sıradaki derste resmî bir e-postanın ve bir dilekçenin, yani "заявление"nin kalıplarını göreceğiz: hitap ve kapanış formüllerini, "Прошу…" ile başlayan bir talebin yapısını ve bir resmî yazının olmazsa olmaz parçalarını.