Atasözleri ve Türkçedeki karşılıkları

Kanca

Bir Rus anne, babasına çok benzeyen oğluna bakıp gülümser ve şöyle der: "Яблоко от яблони недалеко падает". Kelimesi kelimesine "Elma elma ağacından uzağa düşmez". Türk bir anne aynı durumda "Armut dibine düşer" der. İki halk aynı öğüdü neredeyse aynı resimle vermiş: yalnızca meyve değişmiş. Atasözleri, iki kültürün aynı hayat dersine nasıl farklı ve şaşırtıcı biçimde benzer yollardan vardığını gösteren küçük pencerelerdir.

Atasözü ("пословица") tam bir cümledir ve bir öğüt, bir gözlem ya da bir hayat dersi taşır. Bir önceki dersin deyimlerinden farkı budur: deyim bir cümlenin parçasıdır, atasözü cümlenin kendisidir. Bu derste sık kullanılan Rus atasözlerini, Türkçedeki karşılıklarını ve bir atasözünü konuşmada doğal biçimde kullanmanın yollarını öğreneceksin.

Anlatım

Atasözünün dilbilgisi

Atasözleri birkaç tanıdık dilbilgisi aracını tekrar tekrar kullanır. Genelleşmiş ikinci tekil kişi: "Не говори «гоп», пока не перепрыгнешь" (Atlamadan "hop" deme). Zamansız bir doğruyu anlatan şimdiki zaman: "Друзья познаются в беде" (Dostlar dar günde tanınır). Kısa ve dengeli iki parça, çoğu zaman bir tireyle ayrılır: "Слово — серебро, молчание — золото" (Söz gümüş, sükût altın).

Bu yapı atasözlerini kolay hatırlanır kılar. Pek çoğu ses tekrarına ya da kafiyeye dayanır: "Не имей сто рублей, а имей сто друзей" cümlesinde "рублей" ile "друзей" kafiyelidir. Bu ses oyunu atasözünü bir şarkı nakaratı gibi akılda tutar.

Türkçede eşi olan atasözleri

Bazı Rus atasözlerinin Türkçede hem anlam hem resim bakımından eşi vardır. Bu atasözleri Türk öğrenci için en hızlı öğrenilenlerdir, çünkü öğüt zaten tanıdıktır.

Son iki satırda resimler ayrılır ama öğüt aynı kalır. Rusça bir zaferi erken kutlamayı bir sıçrayışla, Türkçe bir dereyle anlatır. Sabrı Rusça Moskova'nın yavaş yavaş kurulmasıyla, Türkçe koruğun helvaya dönüşmesiyle anlatır.

Kendine özgü Rus atasözleri

Bazı Rus atasözlerinin Türkçede doğrudan bir eşi yoktur ve kültürün kendine özgü bir yanını gösterir. "Работа не волк — в лес не убежит" (İş kurt değil, ormana kaçmaz): bir işi biraz ertelemenin şakacı bir savunması. "В гостях хорошо, а дома лучше" (Misafirlikte iyidir ama ev daha iyidir): yolculuktan dönen birinin sözü. "Не имей сто рублей, а имей сто друзей" (Yüz rublen olacağına yüz dostun olsun): dostluğun paradan değerli olduğu.

Emeği öven bir başka ünlü Rus atasözü, havuzdan küçük bir balık çıkarmak için bile çaba gerektiğini söyler ve Türkçedeki "Emek olmadan yemek olmaz" atasözüyle aynı yerde kullanılır.

Atasözünü konuşmada kullanmak

Rus konuşanlar atasözünü çoğu zaman tamamen söylemez; yalnızca ilk yarısını söyler ve gerisini dinleyene bırakır. "Ну что ж, работа не волк…" (Ne yapalım, iş kurt değil…) demek yeterlidir; herkes sonunu bilir. Bir atasözünü bir sözle tanıtmak da yaygındır: "Как говорится, …" (Derler ya, …), "Недаром говорят, …" (Boşuna dememişler, …).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile Rusça atasözlerinin pek çoğu aynı hayat dersini taşır, çünkü iki halk da benzer bir köy ve tarla hayatından, benzer ilişkilerden ve benzer acılardan geçmiştir. "Armut dibine düşer" ile "Яблоко от яблони недалеко падает" bunu açıkça gösterir: ağaç ve meyve iki dilde de aileyi anlatır, yalnızca meyve farklıdır.

Bazı atasözleri ise iki dile ortak bir kaynaktan, çoğu zaman eski Doğu ya da Batı geleneklerinden girmiştir. "Söz gümüşse sükût altındır" ile "Слово — серебро, молчание — золото" neredeyse kelimesi kelimesine aynıdır. Böyle atasözlerini öğrenirken Türkçeyi doğrudan bir köprü olarak kullanabilirsin.

Atasözünü yarım bırakma alışkanlığı da iki dilde ortaktır. Türkçede de "Damlaya damlaya…" demek çoğu zaman yeterlidir ve dinleyen "…göl olur" diye tamamlar. Rusçada "Работа не волк…" dendiğinde de herkes sonunu bilir. Bu yüzden atasözlerini yalnızca anlamak değil, ilk yarılarından tanımak da önemlidir.

Örnekler

Beşinci örnekteki "пока не" kalıbı B1'de gördüğün "-ene kadar" yapısıdır ve burada "atlamadan" anlamı verir. Altıncı örnekteki "строилась" edilgen "-ся" ile kurulmuştur: Moskova "kuruldu". Dokuzuncu örnekte "рублей" ve "друзей" kafiyelidir; bu, atasözünü akılda tutan ses oyunudur.

Örnek diyalog

Kasım, İstanbul. Merve'nin sunumu bitti; Katya sonucu merak ediyor.

Diyalog atasözlerinin konuşmada nasıl yaşadığını gösteriyor. Katya bir atasözünü "как говорится" ile tanıtıyor, bir başkasını yarım bırakıyor ve Merve onu tamamlıyor. Merve'nin son repliği iki dili bir köprüyle bağlıyor. "Да ладно!" bir teşekküre ya da bir övgüye verilen samimi bir alçakgönüllülük cevabıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Dost kara günde belli olur. Geç olsun da güç olmasın.
2. Яблоко от яблони недалеко падает. Слово — серебро, молчание — золото.
3. …в лес не убежит. …дома лучше.
4. Не говори «гоп», пока не перепрыгнешь.

Özet kartı

1. Atasözü (пословица) tam bir cümledir; deyim bir cümlenin parçasıdır.
2. Dilbilgisi: genelleşmiş 2. tekil, zamansız şimdiki zaman, tireyle ayrılan iki parça, kafiye.
3. Türkçe eşler: Яблоко от яблони… (Armut dibine düşer), Друзья познаются в беде, Слово — серебро…
4. Resmi farklı, öğüdü aynı: Не говори «гоп»… (Dereyi görmeden…), Москва не сразу строилась.
5. Kendine özgüler: Работа не волк…, В гостях хорошо…, Не имей сто рублей…
6. Konuşmada: как говорится, недаром говорят; çoğu zaman yalnız ilk yarı söylenir.

Sonraki derse köprü

Atasözleri ve deyimler bize bir şeyi farklı biçimlerde söylemenin yollarını gösterdi. Sıradaki derste bu çeşitliliğin bir başka yüzüne bakacağız: eş ve zıt anlamlı kelimelere ve üslup düzeylerine, yani "есть" ile "кушать", "лицо" ile "физиономия" gibi aynı şeyi anlatan ama farklı ortamlara yakışan kelimelere.