Deyimler ve kalıp ifadeler

Kanca

Bir Rus arkadaşın, önemli bir sınava ya da görüşmeye giderken sana "Ни пуха ни пера!" der. Kelimeleri tek tek çevirirsen "tüysüz, kuş tüysüz" gibi tuhaf bir şey çıkar. Sen de ona teşekkür etmez, "К чёрту!" (Şeytana!) diye cevap verirsin. Bu kısa alışverişte hiçbir kelime kendi anlamını taşımaz; ikisi birlikte "Bol şans!" ve "Sağ ol!" demektir. Rusça, anlamı parçalarının toplamını aşan bu tür kalıplarla doludur.

Deyimler, bir dilin en canlı ve en kültürel parçasıdır. Onları kelime kelime çevirmek ya anlamsız ya da komik bir sonuç verir. Bu derste en sık kullanılan Rus deyimlerini, kelimesi kelimesine anlamlarını, gerçek anlamlarını ve Türkçedeki şaşırtıcı derecede yakın karşılıklarını öğreneceksin.

Anlatım

Deyim nedir?

Deyim ("фразеологизм") birden fazla kelimeden oluşan ve anlamı kelimelerin anlamlarından çıkarılamayan kalıplaşmış bir ifadedir. "Ни пуха ни пера" bir avcılık geleneğinden gelir: avcılar avdan önce birbirine açıkça şans dilemekten kaçınır, uğursuzluk getireceğine inanırlardı; bu yüzden şansı tersinden dilerler ve "К чёрту!" diye cevap verirlerdi. Bugün bu kalıp sınavlardan ve önemli işlerden önce kullanılır ve kaba değil, sıcak bir dilektir.

Deyimlerin kelimeleri değiştirilemez ve çoğu zaman sırası da sabittir. "Ни пера ни пуха" demek kalıbı bozar. Ama deyim cümlenin içinde çekimlenebilir ve öznesine uyabilir: "Он вешает мне лапшу на уши" ya da "Не вешай мне лапшу на уши!".

Türkçede eşi olan deyimler

Bazı Rus deyimlerinin Türkçede neredeyse aynı resmi çizen karşılıkları vardır. Bu deyimler Türk öğrenci için en kolay öğrenilenlerdir.

İki dil aynı fikri farklı hayvanlarla ve farklı resimlerle anlatır: Rusçada sinek file, Türkçede pire deveye dönüşür. Ama ikisi de bir şeyi abarttığını söyler.

Kendine özgü Rus deyimleri

Bazı deyimlerin Türkçede tek kelimelik bir karşılığı yoktur ve anlamı açıklamak gerekir. "Вешать лапшу на уши" (kulağa erişte asmak): birini yalanlarla kandırmak, ona masal anlatmak. "Бить баклуши" (tahta takozları dövmek): boş boş oturmak, sinek avlamak. "Работать спустя рукава" (kollar sarkık çalışmak): baştan savma iş yapmak. "Жить душа в душу" (ruh ruha yaşamak): çok uyumlu, can ciğer yaşamak.

Deyimi kullanmanın ölçüsü

Deyimler konuşmayı canlandırır, ama bir yabancının ağzında dikkatle kullanılmalıdır. Çoğu gündelik ve samimi bir tona sahiptir; resmî bir yazıda ya da bir yöneticiyle konuşurken "вешать лапшу на уши" yerine "обманывать" (kandırmak) demek daha uygundur. Bir deyimi kullanmadan önce onu birkaç kez bağlam içinde duymak, doğru tonu yakalamanın en güvenilir yoludur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe deyim bakımından Rusça kadar zengin bir dildir ve iki dilin deyimleri sık sık aynı fikri farklı resimlerle anlatır. "Pireyi deve yapmak" ile "делать из мухи слона", "balık kavağa çıkınca" ile "когда рак на горе свистнет" bunun en güzel örnekleridir. İki dilde de olmayacak bir şeyi bir hayvanın imkânsız bir davranışıyla anlatırlar: Türkçede balık ağaca tırmanır, Rusçada kerevit dağda ıslık çalar.

Şans dileme kalıplarında ise iki kültür ayrılır. Türkçede bir sınava giden birine doğrudan "Bol şans!" ya da "Kolay gelsin!" denir; Rusçadaki tersinden şans dileme geleneğinin Türkçede bir karşılığı yoktur. Türk öğrenci "Ни пуха ни пера!" duyduğunda "Спасибо" değil, "К чёрту!" demeyi hatırlamalıdır; bu cevap kaba değil, beklenen cevaptır.

Az bir miktarı anlatırken de iki dil hayvanlara başvurur. Türkçe "devede kulak" der: bir devenin yanında küçük bir kulak. Rusça "кот наплакал" der: bir kedinin döktüğü birkaç damla gözyaşı. İkisi de "çok az" demektir ve ikisi de gülümseten bir resim çizer.

Örnekler

İkinci ve üçüncü örneklerde vurgu edata kayar: "на́ уши", "на́ голову". Bu, bazı sabit kalıplarda görülen eski bir vurgu düzenidir. Beşinci örnekteki "долг" kelimesinin sonundaki "г" ötümsüzleşir: [DOLK].

Örnek diyalog

Kasım, İstanbul. Merve ertesi gün yeni müdüre bir sunum yapacak; Katya onu cesaretlendiriyor.

Merve'nin ilk cevabı Türk öğrencinin en sık yaptığı hatayı gösteriyor: "Ни пуха ни пера!"ya "Спасибо" ile cevap vermek. Katya'nın "так положено" (böyle gerekiyor) sözü geleneğin bir kural gibi işlediğini anlatıyor. "Честно говоря" (açıkçası) bir B2 öğrencisinin konuşmasına doğallık katan kalıplaşmış bir girişidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. balık kavağa çıkınca; devede kulak; bir elmanın iki yarısı gibi (tıpatıp).
2. Не делай из мухи слона! Гости приехали как снег на голову.
3. К чёрту!
4. birini yalanlarla kandırmak, masal anlatmak; boş boş oturmak, sinek avlamak.

Özet kartı

1. Deyim (фразеологизм): anlamı kelimelerinden çıkarılamayan sabit kalıp; kelimeleri ve sırası değişmez.
2. Ни пуха ни пера! — К чёрту! (Bol şans! — Sağ ol!), avcılık geleneğinden.
3. Türkçe eşleri: делать из мухи слона, когда рак на горе свистнет, как снег на голову.
4. Daha fazlası: как две капли воды, кот наплакал, душа в душу.
5. Kendine özgüler: вешать лапшу на уши, бить баклуши, спустя рукава.
6. Deyimler samimidir; resmî ortamda yalın bir ifade seç.

Sonraki derse köprü

Deyimlerin yakın akrabası atasözleridir: tam bir cümle olarak bir hayat dersini taşıyan kalıplar. Sıradaki derste en sık kullanılan Rus atasözlerini ve Türkçedeki karşılıklarını göreceğiz; örneğin "Без труда не вытащишь и рыбку из пруда" (Emek olmadan yemek olmaz) atasözünü ve iki halkın aynı öğüdü ne kadar benzer resimlerle verdiğini.