Kökler ve ekler: kelime aileleri

Kanca

Rus trenlerinde vagonun başında bir görevli durur: "проводник". Kelimeyi ilk duyduğunda tanımayabilirsin, ama içinde tanıdık bir kök saklıdır: "вод", B1'de öğrendiğin "водить" (yol göstermek, götürmek) fiilinin kökü. "Про-" öneki "içinden, boyunca" demektir, "-ник" ise bir işi yapan kişiyi anlatır. Kondüktör, yolcuları yolculuk boyunca "götüren" kişidir. Aynı kökten "водитель" (sürücü) ve "провод" (kablo, tel) da gelir.

Rusça kelimeler parçalardan kurulur ve bu parçaları tanıyan biri bilmediği bir kelimenin anlamını çoğu zaman tahmin edebilir. Türkçe konuşan için bu tanıdık bir yoldur: Türkçe de "yaz" kökünden "yazı", "yazar", "yazıcı" türetir. Bu derste Rus kelimesinin dört parçasını, en verimli sonekleri ve birkaç büyük kelime ailesini öğreneceksin.

Anlatım

Kelimenin dört parçası

Bir Rus kelimesi en fazla dört parçadan oluşur: önek ("приставка"), kök ("корень"), sonek ("суффикс") ve çekim eki ("окончание"). "Переводчица" (çevirmen kadın) kelimesini parçalayalım: "пере-" (önek, karşıya), "-вод-" (kök, götürmek), "-чиц-" (sonek, işi yapan kadın), "-а" (çekim eki). Kelimesi kelimesine "karşıya götüren kadın": bir dilden ötekine anlamı taşıyan kişi.

Kökün anlamı ailenin bütün kelimelerinde korunur, ama biçimi bazen değişir. "Писать" ve "пишу" kelimelerinde "с" ile "ш" yer değiştirir; "водить" ve "вожу" kelimelerinde "д" ile "ж". Bu değişimler çekimden tanıdıktır ve kökü tanımana engel değildir.

Kişi bildiren sonekler

Bir işi yapan kişiyi anlatan birkaç sonek çok verimlidir. "-Тель": "учитель" (öğretmen), "писатель" (yazar), "водитель" (sürücü). "-Ник": "ученик" (öğrenci), "работник" (çalışan), "проводник" (kondüktör). "-Чик / -щик": "переводчик" (çevirmen), "продавщица" ("продавец" kelimesinin dişili). "-Ист": "турист", "журналист". Dişil biçim çoğu zaman "-ница", "-ка" ya da "-ша" ile kurulur: "учительница", "студентка".

Soyut isimler ve sıfatlar

Soyut isimler de düzenli soneklerle kurulur. "-Ость" bir niteliği anlatır: "радость" (sevinç, "рад"dan), "скорость" (hız, "скорый"dan). "-Ние" bir eylemi isme çevirir: "чтение" (okuma), "решение" (karar, çözüm). "-Ство" bir durumu ya da topluluğu anlatır: "детство" (çocukluk), "общество" (toplum).

Sıfat sonekleri de tanıdıktır: "-н-" bir ilgiyi anlatır ("книжный", kitapla ilgili), "-ск-" bir yere ya da kişiye aitliği anlatır ("московский", "русский"), "-лив-" bir eğilimi anlatır ("счастливый", mutlu). "Без- / бес-" öneki bir şeyin yokluğunu anlatır: "безработный" (işsiz), "бесплатный" (ücretsiz).

Küçültme ekleri

Rusça küçültme ve sevgi eklerini çok sever. "-Ик": "дом" → "домик" (evcik); "-ок": "сын" → "сынок" (oğulcuğum); "-ушка": "баба" → "бабушка"; "-чка": "вода" → "водичка" (su, sevgiyle). Bu ekler bazen yalnızca küçüklüğü değil, bir sıcaklığı ya da bir şakayı da taşır.

Bilinmeyen kelimeyi çözmek

Bilmediğin bir kelimeyle karşılaştığında önce kökü bul, sonra öneki ve soneki çöz. "Учебник" kelimesinde "уч" kökü öğrenmeyi, sondaki parça ise bir aracı anlatır: öğrenmenin aracı, yani ders kitabı. Bu yöntem her zaman kusursuz değildir, çünkü bazı kelimelerin anlamı zamanla kaymıştır; ama metin içinde tahminini doğrulamak çoğu zaman kolaydır.

Birkaç büyük aile

Türkçe ile karşılaştırma

Kelime türetmede Türkçe ile Rusça aynı mantığı paylaşır: bir köke ekler eklenir ve yeni anlamlar doğar. Türkçedeki "yaz → yazı → yazar → yazıcı" zinciri ile Rusçadaki "пис → письмо → писатель" zinciri birbirine çok benzer. Türkçedeki "-cı / -ci" eki ("işçi", "yazıcı") Rusçadaki "-тель", "-ник" ve "-щик" soneklerinin işini görür.

Fark öneklerdedir. Türkçe bütün eklerini kökün arkasına koyar; Rusça hem önek hem sonek kullanır. Türkçedeki "-sız" eki ("işsiz") Rusçada önden gelir: "безработный", kelimesi kelimesine "işsiz olan". Türkçedeki "-lık" eki ("çocukluk") ise Rusçadaki "-ство" sonekine karşılık gelir: "детство".

Küçültme eklerinde de iki dil yakındır. Türkçedeki "-cık" eki ("evcik", "kuzucuk") Rusçadaki "-ик" ve "-ок" eklerine benzer. İki dilde de bu ekler yalnızca küçüklüğü değil, bir sevgiyi ve bir yakınlığı da taşır: "sevgilim" ile "солнышко" (güneşçik, canım) aynı sıcak tonda kullanılır.

Örnekler

Dördüncü örnekteki "детство" kelimesinde "тс" birleşimi [ts] olarak okunur: [DETS-tvye]. Beşinci örnekteki "подпись" kelimesinde "д" ötümsüz "п" önünde [t] olur. Sekizinci örnekteki "без-" öneki vurgusuzdur ve [biz] okunur.

Örnek diyalog

Ekim, Moskova. Bir konferansın kahve arasında Merve, Лена (Lena) adında bir çevirmenle tanışıyor.

Lena'nın açıklaması dersin yöntemini özetliyor: bir kelimeyi parçalarına ayırmak ve aynı kökten gelen aileyi birlikte öğrenmek. Merve'nin Türkçe örneği iki dilin ortak mantığını gösteriyor. Merve'nin son cümlesi kökün anlamını yeni bir kelimeye uyguluyor: bu, kelime ailelerinin asıl gücüdür.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. уч-и-тель (kök уч, sonek -тель); под-пис-ь (önek под-, kök пис); без-работ-н-ый (önek без-, kök работ, sonek -н-).
2. писатель, водитель, учитель (ya da ученик).
3. домик, сынок, водичка.
4. В детстве я много читал (читала). Поставьте подпись здесь.

Özet kartı

1. Dört parça: приставка (önek), корень (kök), суффикс (sonek), окончание (çekim eki).
2. Kök anlamı korur, biçimi değişebilir: пис / пиш, вод / вож.
3. Kişi sonekleri: -тель, -ник, -чик / -щик, -ист; dişilde -ница, -ка.
4. Soyut isimler: -ость (радость), -ние (чтение), -ство (детство).
5. Sıfatlar: -н- (книжный), -ск- (московский), -лив- (счастливый); без- / бес- (безработный).
6. Küçültme: -ик (домик), -ок (сынок), -чка (водичка).

Sonraki derse köprü

Merve kahve arasında Lena'ya bir şey daha sordu: Rusçada Türkçeyi hatırlatan kelimeler neden bu kadar çok? Sıradaki derste Türkçe ile Rusçanın ortak kelimelerine bakacağız: "сундук" ve "sandık" gibi Türk dillerinden Rusçaya geçmiş kelimelere, iki dilin başka dillerden birlikte aldığı kelimelere ve benzer görünüp başka anlam taşıyan sahte arkadaşlara.