Olumsuz zamirler: никто, ничего, некогда, негде

Kanca

Bir İngiliz "Nobody called" der ve tek bir olumsuzlukla yetinir. Bir Rus aynı şeyi "Никто не звонил" diye söyler: iki olumsuzluk, "kimse" ve "aramadı". Türkçe konuşan için bu hiç şaşırtıcı değildir, çünkü Türkçe de aynısını yapar: "Kimse aramadı". Rusça ile Türkçe, olumsuz bir zamirin yanındaki fiili de olumsuz yapmakta birleşir.

Ama Rusçada iki ayrı olumsuz zamir ailesi vardır ve aralarındaki fark yalnızca bir harftir: "никогда" (hiçbir zaman) ve "некогда" (zaman yok). Birincisi bir şeyin hiç olmadığını, ikincisi bir şeyi yapacak zamanın olmadığını söyler. Bu derste iki aileyi, nasıl kurulduklarını, edatların nereye girdiğini ve Türkçedeki karşılıklarını öğreneceksin.

Anlatım

"Ни-" ailesi: hiç kimse, hiçbir şey

Birinci aile "ни-" önekiyle kurulur ve her zaman olumsuz bir fiille birlikte kullanılır: "никто" (hiç kimse), "ничто / ничего" (hiçbir şey), "нигде" (hiçbir yerde), "никуда" (hiçbir yere), "никогда" (hiçbir zaman), "никак" (hiçbir şekilde), "никакой" (hiçbir). "Никто не пришёл" (Kimse gelmedi), "Я ничего не понимаю" (Hiçbir şey anlamıyorum), "Он никогда не был в Сибири" (Sibirya'ya hiç gitmedi).

"Ни-" vurgusuzdur ve [ni] okunur. Zamir normal biçimde çekimlenir: "никого" (kimseyi), "никому" (kimseye), "ни о чём" (hiçbir şey hakkında). "Ничего" nesne konumunda yalın "ничто"nun yerini tutar: "Я ничего не вижу" (Hiçbir şey görmüyorum).

Edatlar araya girer

Edatlı kullanımda "ни" başta kalır, edat ortaya yerleşir, zamir sona gelir: "ни с кем" (hiç kimseyle), "ни у кого" (hiç kimsede), "ни о чём" (hiçbir şey hakkında). "Я ни с кем не говорил" (Kimseyle konuşmadım), "Я ни о чём не жалею" (Hiçbir şeye pişman değilim). Bu durumda üç parça ayrı yazılır.

"Не-" ailesi: … için … yok

İkinci aile vurgulu "не-" önekiyle kurulur ve bambaşka bir yapı kurar: fiil olumsuz değildir, bir mastar gelir ve kişi yönelme hâlindedir. Anlamı "… yapacak … yok"tur: "Мне некогда" (Vaktim yok), "Здесь негде сесть" (Burada oturacak yer yok), "Мне нечего надеть!" (Giyecek bir şeyim yok!), "Некого спросить" (Soracak kimse yok), "Нам некуда идти" (Gidecek yerimiz yok).

"Не-" her zaman vurguludur ve [NYE] okunur: "не́когда" [NYE-kag-da], "не́где" [NYEG-dye]. Geçmiş ve gelecek için "было" ve "будет" eklenir: "Нам было негде жить" (Kalacak yerimiz yoktu). Edat bu ailede de araya girer: "Мне не с кем поговорить" (Konuşacak kimsem yok), "Не о чем говорить" (Konuşacak bir şey yok).

"Ничего" ve gündelik kalıplar

"Ничего" kelimesi gündelik dilde bir olumsuz zamirden çok bir teselli sözü olarak da kullanılır: "Ничего!" (Önemli değil!, Olur böyle!), "Ничего страшного" (Korkulacak bir şey yok, sorun değil). Bir özür karşısında "Ничего, бывает" (Önemli değil, olur böyle) çok sık duyulur. Nasıl olduğun sorulduğunda "Ничего" ise "Fena değil" demektir.

Türkçe ile karşılaştırma

"Ни-" ailesinde Rusça ile Türkçe aynı kuralı paylaşır: olumsuz zamir olumsuz bir fiil ister. "Kimse gelmedi" ile "Никто не пришёл", "Hiçbir şey anlamıyorum" ile "Ничего не понимаю", "Hiç gitmedim" ile "Никогда не ездил" birebir örtüşür. İngilizce ya da Almanca öğrenmiş biri bu çifte olumsuzluğu bir hata sanabilir; Türkçe konuşan için ise en doğal yapıdır.

"Не-" ailesinin de Türkçede şaşırtıcı biçimde düzenli bir karşılığı var: "-acak … yok" yapısı. "Giyecek bir şeyim yok" ile "Мне нечего надеть", "Oturacak yer yok" ile "Негде сесть", "Soracak kimse yok" ile "Некого спросить" aynı mantığı taşır: bir eylemi yapmak için gereken şey eksiktir. Türkçe bunu bir sıfat-fiil ve "yok" ile, Rusça bir zamir ve bir mastarla kurar.

Teselli sözlerinde de iki dil yakındır. Rusçadaki "Ничего, бывает" Türkçedeki "Olur böyle, önemli değil" gibi kullanılır. "Ничего страшного" ise "Bir şey olmaz" ya da "Dert etme" anlamına gelir.

Örnekler

Birinci ve ikinci örneklerde "ни-" vurgusuzdur; beşinci ve sonraki örneklerde "не-" vurguludur. Üçüncü örnekteki "не был" kalıbında vurgu olumsuzluk parçacığına kayar: [NYE-bıl]. "Ничего" ve "нечего" kelimelerinde "г" [v] okunur: [ni-çi-VO], [NYE-çi-va].

Örnek diyalog

Ekim, İstanbul. Merve'nin Moskova'daki konferansa gitmesine bir hafta var; Katya'yla hazırlık yapıyorlar.

Bu konuşmada iki aile yan yana çalışıyor. "Нечего надеть", "некогда" ve "негде жить" bir eksikliği anlatıyor: giyecek, zaman, kalacak yer. "Ни с кем", "никогда не ездила" ve "никому не отказала" ise bir şeyin hiç olmadığını, olumsuz fiille birlikte söylüyor. "Командировка" (iş gezisi) Rus iş hayatının en sık kullanılan kelimelerinden biridir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Никто не пришёл. Я ничего не знаю.
2. Негде сесть. Мне не с кем поговорить.
3. никогда (hiçbir zaman); некогда (vaktim yok).
4. Я ни у кого ничего не просил (просила).

Özet kartı

1. "Ни-" + olumsuz fiil: никто не, ничего не, нигде не, никуда не, никогда не, никак не.
2. Edat araya girer: ни с кем, ни у кого, ни о чём; "ни-" vurgusuz [ni].
3. Vurgulu "не-" + mastar + yönelme: некогда, негде, некуда, некого, нечего; edatla не с кем.
4. "Не-" kendi başına olumsuzdur, fiile не eklenmez; geçmişte было, gelecekte будет.
5. Türkçe karşılıklar: kimse + olumsuz fiil; "-acak … yok".
6. Gündelik: Ничего! Ничего страшного. Ничего, бывает.

Sonraki derse köprü

Bu derste "некогда" ile "никогда" arasındaki tek bir harfin anlamı nasıl değiştirdiğini gördün. Sıradaki derste kelimelerin içine bakacağız: kök, önek ve sonek. "Водить" kökünden "водитель" (sürücü) ve "проводник" (kondüktör, rehber) kelimelerinin nasıl türediğini ve bir kökü tanımanın bilmediğin onlarca kelimenin kapısını nasıl açtığını göreceğiz.