Etken sıfat-fiil (действительное причастие): читающий, читавший

Kanca

Türkçede "kitap okuyan kız" dersin ve bu yapıyı her gün kullanırsın: fiilden bir sıfat yapıp ismin önüne koyarsın. B1'de Rusçanın aynı işi "который" ile, ismin arkasından bir yan cümleyle yaptığını öğrendin: "девушка, которая читает книгу". Şimdi Rusçanın Türkçeye çok daha yakın bir yolunu göreceksin: "читающая книгу девушка". Bir fiil sıfata dönüşür ve ismin önünde durabilir, tıpkı "okuyan" gibi.

Bu yapıya etken sıfat-fiil denir ve özellikle yazı dilinde, haberlerde, resmî metinlerde ve kitaplarda çok sık kullanılır. Bu derste şimdiki ve geçmiş etken sıfat-fiillerin nasıl kurulduğunu, nasıl çekimlendiğini, "который" ile ne zaman yer değiştirebileceğini ve günlük konuşmaya sıradan bir sıfat olarak girmiş olanlarını öğreneceksin.

Anlatım

Şimdiki etken sıfat-fiil: -щий

Şimdiki etken sıfat-fiil fiilin "они" biçiminden kurulur: sondaki "-т" atılır ve yerine "-щий" eklenir. "Читают" → "читающий" (okuyan), "говорят" → "говорящий" (konuşan), "пишут" → "пишущий" (yazan), "живут" → "живущий" (yaşayan). Dönüşlü fiillerde "-ся" sona eklenir: "учатся" → "учащийся" (öğrenim gören).

Bu biçim yalnızca bitmemiş fiillerden kurulur, çünkü bitmiş fiillerin şimdiki zamanı yoktur. Vurgu çoğunlukla "они" biçimindeki yerinde kalır: "чита́ющий" [çi-TA-yu-şşiy], "пи́шущий" [Pİ-şu-şşiy]. Ekteki "щ" her zaman [şş] diye uzatılarak söylenir.

Geçmiş etken sıfat-fiil: -вший

Geçmiş etken sıfat-fiil geçmiş zaman biçiminden kurulur: "-л" atılır ve yerine "-вший" eklenir. "Читал" → "читавший" (okumuş olan, okuyan), "прочитал" → "прочитавший" (okuyup bitirmiş olan), "написал" → "написавший" (yazmış olan). Bu biçim iki görünüşten de kurulur ve görünüş farkı korunur.

Geçmiş zamanı "-л" ile bitmeyen fiillerde yalnızca "-ший" eklenir: "нёс" → "нёсший", "принёс" → "принёсший" (getirmiş olan). "Идти" fiilinin geçmiş sıfat-fiili düzensizdir: "шедший"; önekli biçimlerde de öyledir: "пришедший" (gelmiş olan).

Çekim ve uyum

Etken sıfat-fiiller sıfat gibi çekimlenir ve nitelediği isme cins, sayı ve hâl bakımından uyar. Ekleri "хороший" sıfatının dizisine benzer: "читающий, читающая, читающее, читающие"; "читающего, читающему, читающим, о читающем". Örnek: "Я знаю человека, говорящего по-китайски" (Çince konuşan bir adam tanıyorum): "человека" belirtme hâlinde olduğu için sıfat-fiil de aynı hâldedir.

Sıfat-fiil öbeği ve "который"

Bir sıfat-fiil yalnız başına ismin önüne geçebilir: "читающая девушка". Kendi tümleçleriyle birlikte bir öbek kurduğunda ise genellikle ismin arkasına gelir ve virgüllerle ayrılır: "девушка, читающая книгу, —…". Bu öbek, öznesi "который" olan bir yan cümlenin kısaltılmış hâlidir: "девушка, которая читает книгу" = "девушка, читающая книгу".

Bu yer değiştirme yalnızca "который" yan cümlede özne olduğunda mümkündür. "Книга, которую я читаю" cümlesindeki "который" bir nesnedir ve etken sıfat-fiille değiştirilemez; onun için bir sonraki dersin edilgen sıfat-fiili gerekir.

Zaman da sıfat-fiilin biçiminden okunur. Şimdiki sıfat-fiil ana fiille aynı anda olan bir eylemi anlatır; geçmiş sıfat-fiil daha önce olmuş ya da geçmişte sürmüş bir eylemi: "студент, читавший книгу" (kitabı okumuş olan ya da okuyan öğrenci, geçmişte).

Konuşma dilinde sıfat-fiiller

Etken sıfat-fiiller günlük konuşmada "который"dan daha az kullanılır ve resmî, yazılı bir ton taşır. Ama birkaçı o kadar yerleşmiştir ki artık sıradan sıfat ya da isim olarak kullanılır: "следующий" (bir sonraki), "будущий" (gelecek), "бывший" (eski, önceki), "курящий" (sigara içen), "учащийся" (öğrenci), "трудящиеся" (emekçiler). "В следующем году" (gelecek yıl) ya da "мой бывший коллега" (eski meslektaşım) kalıplarında hiç kimse bir sıfat-fiil kullandığını düşünmez.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu ders Türkçe konuşan için bir kolaylık dersidir. Türkçenin "-an" sıfat-fiili ("okuyan", "yazan", "gelen") Rusçanın etken sıfat-fiilinin tam karşılığıdır: ikisi de eylemi yapanı niteler. "Kitap okuyan kız" ile "читающая книгу девушка" kelime sırası bakımından bile birbirine benzer. B1'de öğrendiğin "который" yapısı Türkçeye ters gelmişti; sıfat-fiil ise tanıdık bir düzen kurar.

Bir fark zaman ayrımındadır. Türkçenin "-an" eki zaman bakımından tarafsızdır: "dün kitap okuyan kız" ve "şimdi kitap okuyan kız" aynı ekle kurulur. Rusça şimdiki ve geçmiş için iki ayrı ek kullanır: "читающая" ve "читавшая". Türkçede geçmişi vurgulamak için "-miş olan" yapısı kullanılır: "kitabı okumuş olan" ile "прочитавший" aynı anlamı taşır.

Konuşma diline yerleşmiş sıfat-fiillerde de güzel bir paralellik var. Türkçedeki "gelecek yıl" ifadesindeki "gelecek" bir sıfat-fiildir, Rusçadaki "будущий" de "olacak olan" anlamındaki bir sıfat-fiilden gelir. "Sigara içenler" ile "курящие", "eski" ile "бывший" ("olmuş olan") aynı yolu izler.

Örnekler

Birinci örnekte sıfat-fiil "девушка" kelimesine uyar ve dişil yalın hâldedir; ikinci örnekte "человека" belirtme hâlinde olduğu için sıfat-fiil de "говорящего" olmuştur. Dördüncü örnekteki "принёсший" geçmişi "-л" ile bitmeyen bir fiilden kurulmuştur. Altıncı örnekteki "следующий" ([SLE-du-yu-şşiy]) artık yalnızca "bir sonraki" anlamında sıradan bir sıfat gibi kullanılır.

Örnek diyalog

Ofiste bir öğleden sonra. Merve bir Rus haber sitesindeki duyuruyu okuyor ve Katya'dan yardım istiyor.

Katya'nın açıklamaları dersin özünü taşıyor: her etken sıfat-fiil öznesi "который" olan bir yan cümleye geri çevrilebilir. "Прилетающие" şimdiki, "работавший" geçmiş sıfat-fiildir. "Прошедшее время" (geçmiş zaman) kalıbındaki "прошедшее" de bir geçmiş etken sıfat-fiildir: "geçmiş olan" zaman.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. работающий, пишущий, живущий, учащийся.
2. читавший, написавший, принёсший, пришедший.
3. Девушка, которая живёт рядом, — врач.
4. Мальчик, играющий в парке, — мой брат.

Özet kartı

1. Şimdiki etken: они-biçimi − т + щий: читающий, говорящий, пишущий; dönüşlüde -щийся.
2. Yalnız bitmemiş fiillerden; ekteki щ [şş] okunur.
3. Geçmiş etken: geçmiş − л + вший: читавший, прочитавший; -л'siz geçmişte -ший: принёсший; идти → шедший.
4. Sıfat gibi çekimlenir ve isme uyar: человека, говорящего…
5. Özne konumundaki который yerine geçer: девушка, читающая книгу = девушка, которая читает книгу.
6. Konuşmaya yerleşenler: следующий, будущий, бывший, курящий, учащийся.

Sonraki derse köprü

Merve'nin karşılaştığı ilk yapılar eylemi yapanı niteliyordu. Ama bir haber metninde "okunan kitap", "satılan bilet", "yazılmış mektup" gibi eylemden etkilenen şeyi niteleyen yapılar da sık geçer. Sıradaki derste edilgen sıfat-fiilleri göreceğiz: "читаемый" ve "прочитанный" biçimlerini ve "Книга прочитана" gibi kısa biçimin cümlede nasıl yüklem olduğunu.