При-, у-, в-, вы-: gelmek, ayrılmak, girmek, çıkmak

Kanca

Bir ofiste birini soruyorsun ve üç farklı cevap alabiliyorsun. "Он пришёл" — geldi, burada. "Он ушёл" — gitti, bugün artık yok. "Он вышел" — çıktı, birazdan döner. Üç cevabın kökü aynıdır: yürüyerek gitmeyi anlatan "идти". Değişen yalnızca baştaki küçük öneklerdir, ama sana söyledikleri şey tamamen farklıdır: beklemeli misin, yoksa yarın mı gelmelisin?

Rusça yön ve hareketin inceliklerini büyük ölçüde öneklerle anlatır. Türkçede "gelmek", "gitmek", "girmek", "çıkmak" ayrı kelimelerdir; Rusçada hepsi tek bir kökün etrafında toplanır. Bu derste varışı, ayrılışı, girişi ve çıkışı anlatan dört öneki yaya ve taşıtla gitme fiilleri üzerinde öğreneceksin.

Anlatım

Önekli hareket fiili nasıl kurulur?

Önek "идти" fiiline eklendiğinde kök "-йти" biçimine geçer: "при- + идти" → "прийти", "у- + идти" → "уйти", "в- + идти" → "войти", "вы- + идти" → "выйти". "В-" öneki iki sessiz arasında kalmamak için "во-" olur. Taşıtla gitmede "ехать" kökü olduğu gibi kalır: "приехать", "уехать", "въехать", "выехать". "В-" ile "ехать" arasına sert işaret girer: "въехать" [VYE-hat'].

Asıl önemli değişiklik görünüştedir. A2'de tek yönlü ve çok yönlü hareket fiillerini öğrenmiştin: "идти / ходить", "ехать / ездить". Önek eklenince bu ayrım ortadan kalkar ve yerini bir görünüş çifti alır. "Идти" kökünden gelen önekli fiil bitmiş, "ходить" kökünden gelen bitmemiş olur: "прийти / приходить", "уйти / уходить". Taşıtla gitmede bitmemiş eş "-езжать" ile kurulur: "приехать / приезжать", "уехать / уезжать".

Çekimin düzensiz yerleri

"-Йти" ile biten fiillerin geçmişi "идти"nin düzensiz geçmişini izler: "пришёл", "пришла", "пришли"; "ушёл", "вошёл", "вышел". Gelecek zamanı ise "иду" çekimine yaslanır: "приду", "придёшь", "уйду", "войду", "выйду". "Вы-" önekli bütün bitmiş fiillerde vurgu önektedir: "вы́шел" [VI-şıl], "вы́йду" [VIY-du].

"-Езжать" ile biten bitmemiş fiillerde "зж" birleşimi uzun bir [jj] gibi okunur: "приезжать" [pri-i-JJAT'], "уезжать" [u-i-JJAT']. Bu okunuş Rusçanın en tipik ses birleşimlerinden biridir.

Edatlar ve hâller

Her önek doğal olarak bir edat ve bir hâlle birlikte yürür. "При-" ve "в-" bir yöne gider ve "в / на" + belirtme hâli ister: "прийти на работу", "войти в комнату". Bir insanın yanına varmak "к" + yönelme hâliyle söylenir: "прийти к врачу". "У-" ve "вы-" bir yerden çıkar ve "из / с" + ilgi hâli ister: "уйти с работы", "выйти из дома". Bir insanın yanından ayrılmak "от" + ilgi hâliyle söylenir: "уйти от друзей".

"Выйти" bir başka kalıpla da çok sık kullanılır: "выйти на улицу" (dışarı çıkmak), "выйти на остановке" (durakta inmek). Toplu taşımada inecek misin diye soran bir yolcu "Вы выходите?" der.

"Ушёл" ile "вышел" arasındaki fark

Bu iki fiil Türkçede çoğu zaman aynı "çıktı" ile karşılanır, ama Rusçada ayrı şeyler söyler. "Вышел" birinin bulunduğu yerden kısa bir süre için dışarı çıktığını anlatır; geri dönmesi beklenir. "Ушёл" ise birinin oradan ayrıldığını, artık orada olmadığını söyler. Bir ofiste "Он вышел" duyarsan beklersin; "Он ушёл" duyarsan yarın gelirsin.

Bitmemiş geçmiş: gelip gitti

Önekli hareket fiillerinde bitmemiş geçmiş özel bir anlam taşıyabilir: hareketin sonucu artık geçerli değildir. "Ко мне пришёл друг" bir arkadaşın geldiğini ve hâlâ burada olduğunu söyler. "Ко мне приходил друг" ise arkadaşın gelip gittiğini anlatır. Türkçedeki "uğradı, gitti" ya da "gelip gitti" bu anlama yakındır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu dört yönü dört ayrı fiille söyler: "gelmek", "gitmek / ayrılmak", "girmek", "çıkmak". Rusça hepsini tek bir kökten, "идти" ya da "ехать" kökünden türetir ve yönü önekle verir. Bu, Türk öğrenci için önce bir yük gibi görünür, ama bir kez öneklerin anlamı oturduğunda dört ayrı fiil ezberlemek yerine bir kök ve dört önek öğrenilir.

Hâl kullanımında iki dil şaşırtıcı biçimde benzerdir. Türkçe "eve gelmek", "odaya girmek" derken yönelme ekini, "evden çıkmak", "işten ayrılmak" derken ayrılma ekini kullanır. Rusça "прийти в", "войти в" için belirtme hâlini, "выйти из", "уйти с" için ilgi hâlini seçer. Türkçedeki "-e" ile Rusçadaki "в / на + belirtme", Türkçedeki "-den" ile Rusçadaki "из / с + ilgi" aynı işi görür.

Bir farkı akılda tutmak gerekir. Türkçe yaya ile taşıt arasında bir fark gözetmez: "İstanbul'a geldi" yürüyerek de uçakla da gelinmiş olabilir. Rusça ise "пришёл" ile "приехал" arasında seçim yapmanı ister. Şehirler arası bir yolculuk her zaman "приехать" ile anlatılır.

Örnekler

Dördüncü örnek bir kapı çalındığında söylenen en sık cevaptır. Yedinci örnekte bitmemiş şimdiki zaman, planlanmış yakın bir geleceği anlatıyor; Türkçedeki "yarın geliyor" yapısıyla aynıdır. Onuncu örnekteki "во двор" kalıbında "в" edatı iki sessizle başlayan bir kelimenin önünde "во" olur.

Örnek diyalog

İstanbul'daki Rusça kursu. Ders başlamak üzere; kapı çalınıyor.

Derya'nın cevabı bu dersin özünü taşıyor: Merve "пришла" (geldi, burada) ama "вышла" (kısa süre için dışarı çıktı). Selim ise "уехал": şehirden taşıtla ayrılmış ve bir hafta yok. Kemal'in "автобус долго не приходил" sözünde bitmemiş geçmiş, beklenen bir hareketin uzun süre gerçekleşmediğini anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. вышел (kısa süre için, geri dönecek); ушли (ayrıldılar, artık yoklar).
2. в комнату, из магазина, к врачу.
3. Мама приехала из Измира. Учитель вошёл в класс.
4. Birincisinde kız kardeş geldi ve hâlâ burada; ikincisinde gelip gitti.

Özet kartı

1. Önek + идти → -йти: прийти, уйти, войти, выйти; önek + ехать: приехать, уехать, въехать, выехать.
2. Önekli fiil görünüş çifti kurar: прийти / приходить, уехать / уезжать (-езжать: [jj]).
3. Geçmiş: пришёл, ушёл, вошёл, вышел; gelecek: приду, уйду, войду, выйду; вы- hep vurgulu.
4. При-, в- + в/на (belirtme), к (yönelme); у-, вы- + из/с (ilgi), от (ilgi).
5. Вышел = kısa süre dışarı çıktı; ушёл = ayrıldı, artık yok.
6. Bitmemiş geçmiş gelip gitmeyi anlatır: приходил, приезжала.

Sonraki derse köprü

Hareket önekleri dörtle bitmiyor. Sıradaki derste dört yeni önek daha göreceğiz: yola koyulmayı anlatan "по-", bir yere kadar ulaşmayı anlatan ve "до" edatıyla yürüyen "до-", bir yere kısaca uğramayı anlatan "за-" ve bir şeyden biraz uzaklaşmayı anlatan "от-".