Önekli fiiller: написать, переписать, записать

Kanca

"Писать" (yazmak) fiilinin önüne küçük bir hece eklediğinde ne olur? "На-" eklersen yalnızca bitmişlik kazanır: "написать", yazıp bitirmek. "Пере-" eklersen yeni bir anlam doğar: "переписать", yeniden yazmak ya da temize çekmek. "За-" eklersen bir başkası: "записать", not etmek, kaydetmek. "Под-" ile "подписать", imzalamak; "о-" ile "описать", betimlemek. Tek bir kökten bir fiil ailesi çıkar.

Rusçanın sözcük hazinesinin büyük bir kısmı bu öneklerle kurulur. Önekleri tanıyan bir öğrenci yeni bir fiili ilk gördüğünde anlamını çoğu zaman tahmin edebilir. Bu derste iki tür öneki ayırt etmeyi, anlam katan öneklerin yeni görünüş çiftlerini nasıl kurduğunu ve en sık öneklerin temel anlamlarını öğreneceksin.

Anlatım

İki tür önek

A2'de görünüş çiftlerini öğrenirken bazı bitmiş fiillerin bir önekle kurulduğunu gördün: "писать → написать", "читать → прочитать", "делать → сделать", "смотреть → посмотреть". Bu öneklere çoğu zaman "boş önek" denir, çünkü fiile yeni bir anlam katmaz; yalnızca görünüşü değiştirir. "Написать" yine "yazmak"tır, ama yazıp bitirmektir.

Öbür öneklerin hepsi anlam katar. "Переписать" artık sıradan bir yazmak değildir; bir metni baştan yazmak ya da bir yerden bir yere geçirmektir. "Записать" bir bilgiyi kâğıda ya da kayda geçirmektir. Bu önekli fiillerin hepsi bitmiş görünüştedir, çünkü önek fiile bir sınır, bir sonuç getirir.

Yeni çiftin bitmemiş eşi

Anlam katan bir önek yeni bir bitmiş fiil yaratınca, bu fiilin de bitmemiş bir eşe ihtiyacı olur. Rusça bu eşi kökün içine bir ek sokarak kurar: çoğunlukla "-ыва-" ya da "-ива-". "Переписать → переписывать", "записать → записывать", "подписать → подписывать", "перечитать → перечитывать". Böylece her önekli fiil kendi görünüş çiftiyle yaşar.

Bu yüzden "писать" fiilinin bitmemiş eşi olarak "переписывать" kullanılmaz; ikisi ayrı anlamlar taşır. Doğru eşleşme şöyledir: "писать / написать" (yazmak), "переписывать / переписать" (yeniden yazmak), "записывать / записать" (not etmek). Vurgu "-ыва-" ekinden önceki heceye düşer: "запи́сывать" [za-Pİ-sı-vat'].

Sık öneklerin anlamları

Bir önek farklı köklerde aşağı yukarı aynı anlamı taşır. Bu anlamları bilmek, yeni bir fiili ilk gördüğünde tahmin yürütmeni sağlar.

Пере-: yeniden ya da öbür tarafa. "Переписать" (yeniden yazmak), "перечитать" (yeniden okumak), "переделать" (yeniden yapmak), "перезвонить" (geri aramak). Hareket fiillerinde "karşıya geçmek" anlamına da gelir.

За-: kayda geçirmek ya da başlamak. "Записать" (not etmek) ilk anlamdır. Bazı fiillerde ise "за-" bir şeyin birden başladığını bildirir: "заговорить" (konuşmaya başlamak), "засмеяться" (gülmeye başlamak).

До-: sonuna kadar. "Дописать" (yazıp bitirmek), "дочитать" (okuyup bitirmek). Yarım kalmış bir işin sona erdirildiğini söyler.

Под-: alt ve imza. "Подписать" kelimesi kelimesine "altına yazmak"tır; Türkçedeki "imzalamak"ın karşılığıdır.

Вы-: dışarı. "Выписать" bir metinden bir şeyi yazıp çıkarmak, bir doktorun bir ilacı reçeteye yazması ya da hastaneden taburcu etmektir. "Выпить" (içip bitirmek) bu önekin boş önek olarak kullanıldığı nadir örneklerdendir.

О- / об-: çevresinde. "Описать" bir şeyin çevresinde dolaşarak anlatmak, yani betimlemektir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yeni fiilleri öneklerle değil, sonek ve fiil öbekleriyle kurar. "Yaz-" kökünden "yazdır-", "yazış-" gibi fiiller türer, ama Rusçadaki "переписать" için Türkçe çoğu zaman bir zarf ve fiil kullanır: "yeniden yazmak", "temize çekmek". "Записать" için ayrı bir fiil seçilir: "not etmek", "kaydetmek". "Подписать" ise bambaşka bir kökten gelir: "imzalamak".

Bu yüzden Türk öğrenci için Rusçanın önekli fiilleri iki yönlü bir fırsattır. Bir yandan her yeni fiil ayrı bir kelime gibi öğrenilmek zorunda değildir: kökü ve öneki bilen biri anlamı birleştirebilir. Öbür yandan önekin anlamı her zaman tam şeffaf değildir; "выписать" hem "yazıp çıkarmak" hem "reçete yazmak" hem de "taburcu etmek" demektir.

Türkçede de bu öneklerin işini gören küçük yapılar vardır. "Пере-" Türkçedeki "yeniden" ve "tekrar" zarflarına, "до-" ise "-ip bitirmek" yapısına yakındır: "дочитать" kelimesi "okuyup bitirmek"tir. Rusça bu anlamları tek bir kelimenin içine sıkıştırır.

Örnekler

Dördüncü örnekte "под-" önekinin "д" sesi "п" önünde ötümsüzleşir: [pat-pi-Şİ-ti]. Beşinci örnekteki "выписать" vurguyu her zaman önekte taşır; "вы-" önekli bitmiş fiillerin hepsi böyledir. Sekizinci ve dokuzuncu örnekler "-ыва-" ekli bitmemiş eşlerdir; ikisi de tekrarlanan bir alışkanlığı anlatır.

Örnek diyalog

Ocak ayı, İstanbul. Merve bir Rusça kursuna devam ediyor; öğretmeni Ирина Петровна (İrina Petrovna) ödevini geri veriyor.

Bu konuşmada "писать" kökünden beş ayrı fiil çalışıyor: "перепишите", "описали", "дописали", "запишите", "подпишите". Öğretmen her biriyle farklı bir iş istiyor, ama kök hep aynı. "Посмотрела" ise boş önekli bir bitmiş fiil: bakma işi bitti, başka bir anlam eklenmedi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. перечитать: yeniden okumak; дописать: yazıp bitirmek; подписать: imzalamak; описать: betimlemek.
2. записывать, переписывать, подписывать, перечитывать.
3. записала (not etmek); выписал (reçete yazmak).
4. Перепиши это письмо. Я дочитал книгу до конца.

Özet kartı

1. Boş önek yalnız görünüşü değiştirir: писать → написать, читать → прочитать.
2. Anlam katan önek yeni bir bitmiş fiil kurar: переписать, записать, подписать, описать.
3. Yeni fiilin bitmemiş eşi -ыва-/-ива- ile: переписывать, записывать, перечитывать.
4. Пере- yeniden, за- kayda geçirmek ya da başlamak, до- sonuna kadar.
5. Под- alt ve imza, вы- dışarı (vurgu hep önekte), о- çevresinde.
6. Bir kökten bir fiil ailesi: писать, написать, переписать, записать, подписать, описать, дописать.

Sonraki derse köprü

Öneklerin en görünür olduğu yer hareket fiilleridir. Sıradaki derste "при-", "у-", "в-" ve "вы-" öneklerini "идти" ve "ехать" fiillerinin üstünde göreceğiz: varmak, ayrılmak, girmek ve çıkmak anlamlarını taşıyan ve her biri kendi edatını ve hâlini isteyen bir fiil ailesi.