Görünüş ve mastar: надо, нельзя, начинать

Kanca

"Я начал прочитать книгу" cümlesi bir Rus kulağına garip gelir, oysa her kelimesi doğrudur. Sorun görünüştedir: bir işe başlamak, onu bir süreç olarak görmek demektir, ve süreç bitmemiş görünüşle anlatılır. Doğrusu "Я начал читать книгу"dır. Başlamak, devam etmek, bitirmek, bırakmak gibi fiiller ardından gelen mastarı tek bir görünüşe bağlar.

Mastarlı cümleler gündelik dilin her yerindedir: bir şeyi yapmak gerekir, bir şeyi yapmaya gerek yoktur, bir şeye başlarsın ya da bir alışkanlığı bırakırsın. Bu derste mastarın önündeki kelimenin görünüş seçimini nasıl yönlendirdiğini, hangi kelimelerin seçimi kesin olarak belirlediğini ve hangilerinin anlamı değiştirdiğini öğreneceksin.

Anlatım

Yalnızca bitmemiş mastar isteyen fiiller

Bir sürecin evrelerini anlatan fiiller her zaman bitmemiş görünüşlü bir mastarla gelir. Başlamak ("начинать / начать"), devam etmek ("продолжать"), bitirmek ("кончать / кончить", "заканчивать / закончить"), bırakmak ("переставать / перестать", "бросать / бросить") bu gruptadır. Bu fiillerin kendisi bitmiş olabilir, ama ardından gelen mastar hep bitmemiştir: "Я начал читать", "Он закончил писать", "Она перестала курить".

Mantık basittir. Bir şeye başladığında ya da bir şeyi bıraktığında eylemi baştan sona tek bir sonuç olarak değil, içinde bulunulan bir süreç olarak görürsün. Aynı gruba yorulmayı ("устать ждать", beklemekten yorulmak), öğrenmeyi ("учиться плавать", yüzmeyi öğrenmek) ve sevmeyi ("любить гулять", yürümeyi sevmek) anlatan fiiller de katılır: hepsi bir etkinliği bütün olarak ele alır.

"Надо" ve "нужно": görev mi, genel kural mı?

"Надо" ve "нужно" (gerek, lazım) iki görünüşle de gelir, ama anlam değişir. Bitmiş mastar belirli, tek seferlik bir görevi bildirir: "Мне надо купить хлеб" (Ekmek almam lazım). Bitmemiş mastar ise genel bir öğüdü ya da tekrarlanan bir işi bildirir: "Надо больше гулять" (Daha çok yürümek lazım).

Bitmemiş mastarın bir işi daha vardır: "artık başlama zamanı" anlamı. "Надо идти, уже поздно" (Gitmek lazım, geç oldu) bir sonucu değil, bir hareketin başlamasını ister. "Пора" (vakit geldi) kelimesi hep bu anlamda kullanılır ve bitmemiş mastar alır: "Пора вставать" (Kalkma vakti).

Olumsuzluk: "gerek yok" bitmemişle

"Не надо", "не нужно" ve "не стоит" (değmez) bir işin gereksiz olduğunu ya da yapılmaması gerektiğini söyler ve neredeyse her zaman bitmemiş mastar alır: "Не надо покупать хлеб, у нас есть" (Ekmek almana gerek yok, evde var), "Не стоит волноваться" (Endişelenmeye değmez). Bu, olumsuz emirdeki kuralla aynı mantıktır: istenmeyen şey eylemin kendisidir.

"Нельзя" ile kurulan iki anlamı daha önce görmüştün: bitmemiş mastarla yasak ("нельзя парковаться", park etmek yasak), bitmiş mastarla imkânsızlık ("нельзя понять", anlamak mümkün değil). Aynı ayrım "не могу" için de geçerlidir: "Я не могу открыть эту банку" (Bu kavanozu açamıyorum, deniyorum ama olmuyor) ile "Я не могу больше ждать" (Artık bekleyemem, beklemeye dayanamıyorum).

Hareket fiilleriyle

Bir yere bir şey yapmaya gidildiğinde hareket fiilinin ardından da mastar gelir ve görünüş aynı kurallara uyar. Bir etkinlik için bitmemiş: "Приходите обедать" (Öğle yemeğine gelin), "Пойдём гулять" (Yürüyüşe çıkalım). Belirli bir iş için bitmiş: "Я пошла купить хлеб" (Ekmek almaya gittim). Etkinlik bildiren mastarlar Türkçedeki "yemeğe", "yürüyüşe" gibi isimlere yakındır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de başlamak ve bitirmek bir mastarla ya da bir isim-fiille kurulur: "okumaya başladım", "yazmayı bitirdi", "sigarayı bıraktı". Ama Türkçe bu mastarlarda görünüş ayrımı yapmaz; "okumak" her durumda "okumak"tır. Rusçada evre fiilinin ardındaki mastarı bitmemiş seçmek, bir kuraldan çok bir mantığın sonucudur: başlanan, sürdürülen ya da bırakılan şey bir süreçtir.

"Gerek" ve "lazım" kalıplarında Türkçe yine ayrım yapmaz: "ekmek almam lazım" ile "daha çok yürümek lazım" aynı yapıdadır. Rusça birincisinde bitmiş, ikincisinde bitmemiş mastar kullanır. Türk öğrenci için pratik bir soru işe yarar: konuştuğum şey yapılıp bitecek tek bir iş mi, yoksa genel bir alışkanlık ya da başlanacak bir hareket mi?

Olumsuz yeterlilikte iki dil şaşırtıcı biçimde örtüşür. Türkçedeki "açamıyorum" (deniyorum ama olmuyor) Rusçada bitmiş mastarla "не могу открыть" olur. Türkçedeki "artık bekleyemem" ise bir sabır sınırını anlatır ve Rusçada bitmemiş mastarla "не могу больше ждать" olur. "Gerek yok" anlamındaki "almana gerek yok" da Rusçada bitmemiş mastarla kurulur: "не надо покупать".

Örnekler

Beşinci ve sekizinci örnekler yan yana okunmalı: aynı iş, olumlu cümlede bitmiş ("купить"), olumsuz "gerek yok" cümlesinde bitmemiş ("покупать") görünüşle söyleniyor. Yedinci örnekteki "идти" kelimesinde "дт" bir arada [tt] gibi okunur. Onuncu örnekteki "банка" Rusçada hem kavanozu hem de teneke kutuyu anlatır.

Örnek diyalog

Bir Ocak sabahı, Yaroslavl. Natalya İvanovna oğullarını uyandırmaya çalışıyor; Merve ve Oleg mutfakta çay içiyor.

Diyalogda dört ayrı kural çalışıyor. "Пора вставать" başlama vaktini, "не надо будить" bir şeyin gereksizliğini bitmemiş mastarla söylüyor. Merve'nin "надо позвонить и поздравить" sözü yapılıp bitecek iki tek iş olduğu için bitmiş mastarla kurulu. Natalya İvanovna'nın "начну готовить" ve Mişa'nın "перестал спать" sözleri ise evre fiilinden sonra bitmemiş mastar kuralına uyuyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. перестала звонить (evre fiili: bitmemiş); надо позвонить (tek görev: bitmiş).
2. Я начал (начала) учить русский в прошлом году. Брось курить!
3. Не надо покупать молоко.
4. нельзя открыть (imkânsızlık: bitmiş); нельзя фотографировать (yasak: bitmemiş).

Özet kartı

1. Evre fiilleri (начать, продолжать, закончить, перестать, бросить) + yalnız bitmemiş mastar.
2. Устать, учиться, любить da etkinliği bütün olarak alır: устал ждать, учусь плавать.
3. Надо/нужно + bitmiş = tek görev; + bitmemiş = genel öğüt ya da başlama vakti; пора + bitmemiş.
4. Не надо, не нужно, не стоит + bitmemiş: gerek yok, değmez.
5. Нельзя ve не могу: bitmemiş = yasak / dayanamamak; bitmiş = imkânsız / beceremiyorum.
6. Hareket fiili + etkinlik bitmemiş (пойдём гулять), + tek iş bitmiş (пошла купить).

Sonraki derse köprü

Bu derste görünüş çiftlerini hep hazır kabul ettik: "покупать / купить", "звонить / позвонить". Sıradaki derste bir çiftin nasıl kurulduğuna, özellikle öneklere geri dönüyoruz: "на-" öneki "писать" fiiline yalnızca bitmişlik katarken, "пере-" ve "за-" öneklerinin "переписать" ve "записать" fiillerinde nasıl yeni bir anlam da kattığına.