Görünüş ve emir kipi: Читай! Прочитай! Не читай!

Kanca

Bir öğretmen sınıfa bir metin dağıtıyor ve "Прочитайте текст" diyor: metni okuyun, bitirin. Bir öğrenci okumaya başlıyor, bir cümlede takılıp duruyor. Öğretmen bu kez "Читайте, читайте!" diyor: devam edin, durmayın. Aynı fiil, aynı kişi, aynı sınıf; ama ikinci emir bambaşka bir şey istiyor. Öbür köşede bir öğrenci telefonuna bakıyor ve üçüncü emir geliyor: "Не читайте сообщения на уроке" (Derste mesaj okumayın).

Emrin nasıl kurulduğunu ve ricada bitmiş, davette ve yasakta bitmemiş görünüşün seçildiğini zaten biliyorsun. Bu derste aynı seçimin ince taraflarına bakacaksın: bitmemiş emrin başlatmak, sürdürmek, yolunu göstermek ve sabırsızlanmak gibi işlerini, bitmiş olumsuz emrin uyarı gücünü ve "давай" ile kurulan iki ayrı birlikte-öneri yapısını.

Anlatım

Bitmiş emir: sonucu iste

Bitmiş görünüşlü emir tek bir işin yapılıp bitirilmesini ister. Konuşanın gözü sonuçtadır: "Прочитай этот текст до завтра" (Bu metni yarına kadar oku, bitir), "Закрой окно" (Pencereyi kapat), "Позвони маме" (Annene telefon et). Yabancı birinden bir şey isterken de çoğunlukla bu görünüş seçilir, çünkü tarafsız ve açıktır: "Покажите, пожалуйста, этот свитер" (Şu kazağı gösterir misiniz?).

Bitmemiş olumlu emir: dört ayrı iş

Bitmemiş olumlu emir sonuçla değil, eylemin kendisiyle ilgilenir. Bu yüzden birkaç ayrı işe yarar ve hangisinin kastedildiğini çoğu zaman bağlam söyler.

Başlama işareti. İş zaten konuşulmuş ve beklenmektedir; konuşan yalnızca "hadi, başla" der: "Ну, рассказывай!" (Hadi anlat!), "Начинайте!" (Başlayın!). Bir öğretmen sınav kâğıtlarını dağıttıktan sonra "Пишите" der, "Напишите" demez.

Sürdürme. Başlamış bir işin devam etmesi istenir: "Читай дальше" (Okumaya devam et), "Говорите, говорите, я слушаю" (Konuşun, konuşun, dinliyorum).

Yolu göstermek. Konuşan işin nasıl yapılacağını söyler; dikkat yapılış biçimindedir: "Говорите громче" (Daha yüksek sesle konuşun), "Пиши аккуратно" (Düzgün yaz). Tek bir sonuç değil, bir davranış istenir.

Tekrar ya da genel talimat. Düzenli yapılacak bir iş bitmemiş emirle söylenir: "Звони мне каждый вечер" (Bana her akşam telefon et), "Принимайте эти таблетки три раза в день" (Bu hapları günde üç kez alın). Talimat kitapçıkları ve reçeteler bu yüzden bitmemiş emirle doludur.

Sabırsızlık ve ton

Bitmiş bir rica yerine getirilmezse, ikinci kez bitmemiş emirle tekrar edilir ve bu sabırsızlık taşır: "Закрой окно!" — biraz sonra — "Ну, закрывай же!" (Hadi kapatsana artık!). "Же" parçacığı bu sabırsızlığı güçlendirir. Aynı bitmemiş emir bir davette sıcak, bir tartışmada ise sert duyulabilir. Tonlama burada belirleyicidir: yumuşak ve yükselen bir ses daveti, kısa ve düşen bir ses buyruğu taşır.

Olumsuz emir: yasak ve uyarı

Bir şeyi yapmamasını istediğinde bitmemiş görünüş kullanılır: "Не читай чужие письма" (Başkasının mektuplarını okuma), "Не трогай, это горячо!" (Dokunma, sıcak!). Bu bir yasak ya da bir tavsiyedir: eylemin kendisi istenmez.

Bitmiş görünüşlü olumsuz emir ise bir yasak değil, bir uyarıdır. Konuşan, karşısındakinin istemeden yapabileceği bir şeye karşı onu uyarır: "Не опоздай на поезд!" (Trene geç kalma!), "Не простудись!" (Üşütme!). Bu uyarılar sık sık "смотри" (bak, dikkat et) ile başlar: "Смотри не потеряй ключи!" (Sakın anahtarları kaybetme!).

"Давай" ile iki öneri

A2'de "давай" ve bitmiş görünüşün birinci çoğul kişisiyle tek seferlik bir öneri kurmayı öğrendin. "Давай" bitmemiş bir mastarla da birleşir; bu kez öneri bir süreç ya da bir etkinlik içindir: "Давай работать, а не разговаривать" (Hadi çalışalım, konuşmayalım), "Давайте начинать" (Başlayalım artık). Tek bir işi bitirmeyi öneriyorsan bitmiş kişi biçimi, bir etkinliğe girişmeyi öneriyorsan bitmemiş mastar gelir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe emir kipinde görünüş ayrımı yapmaz; "oku" her durumda "oku"dur. Rusçanın görünüşle yaptığı işleri Türkçe başka araçlarla yapar. Başlama işaretini "hadi" ile verir: "Hadi anlat!". Sürdürmeyi bir fiil öbeğiyle söyler: "okumaya devam et". Sabırsızlığı "-sana / -sene" ekiyle taşır: "kapatsana!". Rusçada bunların hepsi aynı fiilin bitmemiş emrine ve tonlamaya yüklenir: "Рассказывай!", "Читай дальше!", "Закрывай же!".

Uyarı konusunda iki dil yakındır. Türkçe "sakın" kelimesiyle bir uyarıyı güçlendirir: "Sakın geç kalma!". Rusça aynı işi "смотри" ile ve bitmiş görünüşle yapar: "Смотри не опоздай!". Türkçedeki "sakın" ile Rusçadaki "смотри" uyarı tonunu taşıyan küçük kelimelerdir.

Yasakta Türk öğrencinin dikkat etmesi gereken bir nokta var. Türkçe "okuma" derken bir yasak ile bir uyarıyı aynı biçimle söyler; Rusça ikisini ayırır. "Не читай!" bir yasaktır, "Не забудь!" ise bir uyarıdır. Türkçeden çevirirken önce şunu sor: karşımdakinin bu işi bilerek mi yapmasını istemiyorum, yoksa yanlışlıkla mı yapmasından korkuyorum?

Örnekler

İkinci örnekteki "съездил" kelimesinde sert işaret "с" ile "е"yi ayırır ve "е" [ye] okunur. Yedinci örnekteki "поезд" kelimesinin sonunda iki ötümlü sessiz ötümsüzleşir: [PO-yist]. Sekizinci örnekteki "угощайтесь" bir ikramın en kibar biçimidir; masaya konan bir şeyi almaya davet eder ve "щ" [şş] okunur.

Örnek diyalog

Aralık sonu, Yaroslavl. Merve söz verdiği gibi yılbaşı için gelmiş; Natalya İvanovna kapıyı açıyor, Oleg ve Mişa mutfakta.

Mişa önce bitmiş "расскажи" ile tek bir anlatı ister; Merve yavaş başlayınca bitmemiş "рассказывай, рассказывай" ile sabırsızca devam etmesini ister. Oleg'in "не торопи" sözü bir yasaktır, "смотри не съешь" ise şakacı bir uyarıdır: Mişa'nın pastayı yanlışlıkla bitirmesinden korkar. Natalya İvanovna'nın "одевайся теплее" sözü ise yapılış biçimini söyleyen bitmemiş bir emirdir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Закрой дверь, пожалуйста (tek bir sonuç). Ну, закрывай же! (tekrar edilen, sabırsız rica)
2. Не читай эту книгу! (yasak, bitmemiş). Смотри не опоздай! (uyarı, bitmiş)
3. Говорите, пожалуйста, медленнее. Пиши мне каждый день.
4. Давай петь! Давай купим эту книгу.

Özet kartı

1. Bitmiş olumlu emir tek bir sonucu ister: Прочитай текст. Закрой окно.
2. Bitmemiş olumlu emir: başla (Рассказывай!), devam et (Читай дальше), böyle yap (Говорите громче), düzenli yap (Звони каждый вечер), davet (Угощайтесь).
3. Tekrarlanan bitmiş rica bitmemiş olur ve sabırsızlık taşır: Закрывай же!
4. Olumsuz bitmemiş = yasak: Не читай! Не трогай!
5. Olumsuz bitmiş = uyarı, çoğu zaman смотри ile: Смотри не опоздай!
6. Давай + bitmiş biz biçimi (Давай купим) ya da + bitmemiş mastar (Давай работать).

Sonraki derse köprü

Emir kipinde görünüş seçimi bir yasağı bir uyarıdan ayırdı. Aynı ayrım mastarla kurulan cümlelerde de var. Sıradaki derste "надо" ve "нужно" ile bir görevi, "нельзя" ile bir yasağı ya da bir imkânsızlığı söylerken hangi görünüşün seçildiğini ve "начинать", "кончать" gibi fiillerin neden yalnızca bitmemiş mastar aldığını göreceğiz.