Sıra sayıları ve tarihler: в две тысячи…

Kanca

Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923'te ilan edildi. Bu tarihi Rusça söylemek istediğinde dört sayıdan yalnızca ikisi değişir: "двадцать девятого октября тысяча девятьсот двадцать третьего года". "Двадцать" ve "тысяча девятьсот" olduğu gibi kalır, "девятого" ve "третьего" ise sıra sayısı olup ilgi hâline girer. Uzun bir tarihin yalnızca son halkası çekimlenir.

Tarihler gündelik hayatın her yerindedir: bir doğum günü, bir bilet, bir randevu, bir belge. Rusçada tarih söylemek, sıra sayılarını ve sıfat çekimini bir arada kullanmayı gerektirir. Bu derste sıra sayılarının tamamını, bir günü, bir yılı ve bir yüzyılı söylemenin kalıplarını öğreneceksin.

Anlatım

Sıra sayıları

Sıra sayıları sıfattır ve ismin cinsine, sayısına ve hâline uyar: "первый урок" (birinci ders), "первая книга", "первое число". İlk on sıra sayısını tek tek öğrenmek gerekir, çünkü birkaçı sayıdan oldukça farklıdır: "первый", "второй", "третий", "четвёртый", "пятый", "шестой", "седьмой", "восьмой", "девятый", "десятый".

Onun ötesi düzenlidir. Asıl sayıya sıfat eki eklenir ve sondaki "-ь" düşer: "одиннадцатый", "двадцатый", "тридцатый". Birkaç onluk ayrıca öğrenilir: "сороковой" (kırkıncı), "девяностый" (doksanıncı), "сотый" (yüzüncü), "тысячный" (bininci).

"Третий" kelimesi kendine özgü bir çekim izler: kökü yumuşak bir "ь" taşır ve ekler onun ardından gelir. "Третьего", "третьему", "третьим", "о третьем"; dişilde "третьей", "третью". Öbür sıra sayıları B1.3'teki sert sıfat dizisine uyar: "пятого", "пятому", "в пятом". "Второй", "шестой", "седьмой", "восьмой" vurguyu sonda taşır: "второго" [fta-RO-va].

Bileşik sıra sayıları

Bileşik bir sayıda yalnızca son kelime sıra sayısı olur; öncekiler asıl sayı olarak kalır ve çekimlenmez. "Двадцать пятый" (yirmi beşinci), "сто первый" (yüz birinci). Çekimde de yalnızca son kelime değişir: "на двадцать пятом этаже" (yirmi beşinci katta).

Tarih: gün ve ay

Bugünün tarihini sormak için "Какое сегодня число?" denir; "число" nötr olduğu için cevap nötr sıra sayısıyla gelir: "Сегодня двенадцатое июня" (Bugün on iki Haziran). Ay adı ilgi hâlindedir, çünkü kelimesi kelimesine "haziranın on ikincisi" denmektedir.

Bir olayın hangi tarihte olduğunu söylerken ("Когда?") sıra sayısı ilgi hâline geçer ve edat kullanılmaz: "Я родился третьего марта" (Üç Mart'ta doğdum), "День Победы — девятого мая" (Zafer Günü dokuz Mayıs'ta). Bir aralığı söylerken "с" ilgi hâliyle, aralığın son günü ise "по" ve belirtme hâliyle verilir: "с первого по десятое августа" (bir Ağustos'tan on Ağustos'a kadar, ikisi de dahil).

Yıl

Yıl "в каком году?" (hangi yılda?) sorusuna cevap verir. Kalıp "в" + son kelimesi bulunma hâlinde olan sıra sayısı + "году" biçimindedir: "в две тысячи двадцать шестом году" (2026'da). "Году" bulunma hâlinin özel bir biçimidir ve vurguyu sonda taşır: [ga-DU]. Bin rakamlı yıllarda "тысяча" tek başına söylenir: "в тысяча девятьсот девяносто девятом году" (1999'da).

Tam bir tarihte yıl, günün peşinden ilgi hâlinde gelir: "пятого мая две тысячи двадцать шестого года" (5 Mayıs 2026'da). Yine yalnızca son kelime değişir, ama bu kez "году" yerine "года" kullanılır. Yazıda tarih çoğunlukla rakamla verilir: "5 мая 2026 г." ya da "05.05.2026"; okurken ise bu kurallar uygulanır.

Yüzyıl ve sıra

Yüzyıl da sıra sayısıyla söylenir ve yazıda Roma rakamıyla gösterilir: "XXI век" — "двадцать первый век". "Hangi yüzyılda?" sorusuna cevap "в" ve bulunma hâliyle gelir: "в девятнадцатом веке" (on dokuzuncu yüzyılda). Sıra sayıları kat, sıra ve ilk deneyimler için de kullanılır: "на седьмом этаже" (yedinci katta), "в первый раз" (ilk kez).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sıra sayısı tek bir ekle kurulur: "-(ı)ncı". "Birinci", "beşinci", "yirmi beşinci" hep aynı ek üzerinden gider ve sıra sayısı hiçbir zaman cins ya da hâl almaz. Rusça her sıra sayısını ayrı bir sıfat olarak kurar ve ismin hâline göre çekimler. Yine de iki dil bileşik sayılarda aynı yolu izler: Türkçe "yirmi beşinci" derken eki yalnızca son kelimeye ekler; Rusça da "двадцать пятый" derken yalnızca son kelimeyi sıra sayısı yapar.

Tarihlerde iki dil birbirinden ayrılır. Türkçe günü asıl sayıyla söyler: "beş Mayıs". Rusça sıra sayısı kullanır ve ayı ilgi hâline koyar: "пятое мая", kelimesi kelimesine "mayısın beşincisi". Türk öğrencinin en sık yaptığı hata "пять мая" demektir.

Yılda ise Türkçe asıl sayıyı ve bulunma ekini kullanır: "2026'da", "iki bin yirmi altıda". Rusça burada da sıra sayısına geçer: "в две тысячи двадцать шестом году", kelimesi kelimesine "iki bin yirmi altıncı yılda". Yüzyıllarda ise iki dil yeniden buluşur: Türkçe de "yirmi birinci yüzyıl" der ve sıra sayısı kullanır.

Örnekler

Birinci örnekteki "число" vurguyu sonda taşır: [çis-LO]; çoğulu "числа" ise vurguyu başa alır. Dördüncü örnekte "в" sert "к" önünde [f] okunur. Sekizinci örnekteki "построили" (inşa ettiler) Rusçada öznesiz bir çoğul cümledir ve Türkçeye edilgen çevrilir; dokuzuncu örnekteki "провозгласили" (ilan ettiler) da aynı yapıdadır.

Örnek diyalog

Oleg ile Mişa'nın İstanbul'daki son akşamı. Merve onlarla bir çay bahçesinde oturuyor.

Diyalogda sıra sayısı üç ayrı biçimde çalışıyor; Mişa'nın "мне исполнится" (yaşına basacağım) sözü de yaş söylemenin bir başka kalıbıdır. "Девятнадцатого июля" ve "двадцать первого июля" bir olayın günü olduğu için ilgi hâlinde. "В две тысячи восьмом году" yıl kalıbında bulunma hâlinde. "По третье января" ise aralığın son günü olduğu için belirtme hâlinde, nötr yalınla aynı biçimde. "Встретить Новый год" (yeni yılı karşılamak) Rusçada yılbaşı kutlamanın en yaygın ifadesidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Сегодня десятое мая. Десятого мая у меня экзамен.
2. в тысяча девятьсот девяносто девятом году; в две тысячи десятом году; в две тысячи двадцать шестом году.
3. Я родилась двадцать третьего апреля две тысячи первого года.
4. Я живу на третьем этаже. В двадцатом веке.

Özet kartı

1. Sıra sayıları sıfattır: первый, второй, третий, четвёртый, пятый…; третий yumuşak çekimlenir (третьего, третьей).
2. Bileşik sayılarda yalnız son kelime sıra sayısıdır ve çekimlenir: двадцать пятый, на двадцать пятом этаже.
3. Bugünün tarihi: nötr yalın + ay ilgi hâlinde: двенадцатое июня.
4. Bir olayın günü: ilgi hâli, edatsız: третьего марта; aralık: с первого по десятое.
5. Yıl: в + bulunma + году: в две тысячи двадцать шестом году; tam tarihte ilgi + года.
6. Yüzyıl: в девятнадцатом веке; yazıda Roma rakamıyla: XIX век.

Sonraki derse köprü

Görünüş konusuna geri dönüyoruz. A2'de emir kipini kurmayı ve olumsuz emirde bitmemiş görünüşü seçmeyi öğrendin; sıradaki derste bu seçimin daha ince taraflarına bakacağız: "Прочитай!" ile kesin bir sonuç isterken, bitmemiş "Читай!" ile birine başlamasını ya da devam etmesini söylemenin ve kibar bir davette bitmemiş emrin neden daha sıcak duyulduğunun ayrımı.