Sayıların çekimi: двух, трём, пятью

Kanca

Bir mağazanın kapısında "Работаем с девяти до шести" yazıyor: "Dokuzdan altıya kadar açığız". Ama "девять" ve "шесть" nerede? Rusçada sayılar da isim gibi hâl alır. "С" edatı ilgi hâli istediği için "девять" kelimesi "девяти" olmuş, "до" da ilgi hâli istediği için "шесть" kelimesi "шести" olmuş. Türkçede "dokuz" ne olursa olsun "dokuz" kalır; Rusçada bir saat aralığını okumak bile sayı çekimini bilmeyi gerektirir.

Sayı çekimi gündelik hayatta sandığından sık karşına çıkar: çalışma saatlerinde, yaş aralıklarında, "iki arkadaşımla" gibi basit bir sözde, "dört dil konuşuyor" gibi bir cümlede. Bu derste "bir"den "yüz"e kadar sayıların hâllere göre nasıl değiştiğini ve yanlarındaki ismin buna nasıl eşlik ettiğini öğreneceksin.

Anlatım

"Один": sıfat gibi

"Один" (bir) bir sıfat gibi çekimlenir ve ismin cinsine uyar. Erilde ve nötrde "одного", "одному", "одним", "об одном"; dişilde "одной", belirtme hâlinde "одну". "Об одном" biçiminde "о" edatı ünlüden önce "об" olur. "Один" ile gelen isim her hâlde tekildir: "с одним другом", "в одной книге".

İki, üç, dört

Bu üç sayı kendine özgü ama birbirine çok benzeyen bir çekim izler. Tablodaki belirtme satırında iki biçim var; hangisinin seçildiğini aşağıda göreceksin. İlgi ve bulunma hâli "-х", yönelme hâli "-м", araç hâli "-мя" ile biter. "Два" ve "две" yalın hâl dışında aynı biçimi paylaşır; çekimde cins ayrımı kalmaz.

Belirtme hâlinde bu sayılar isme bakar. Cansız bir şey sayılıyorsa yalın biçim kalır: "Я купила две книги". Canlı varlıklar sayılıyorsa ilgi biçimi gelir: "Я вижу двух студентов", "Мы ждём трёх гостей".

Beş ve sonrası

"Пять"ten "двадцать"ye ve "тридцать" kelimesine kadar bütün sayılar "-ь" ile biten dişil bir isim, örneğin "тетрадь", gibi çekimlenir. Kural çok kısadır: ilgi, yönelme ve bulunma hâlinde "-и", araç hâlinde "-ью". "Пять" → "пяти", "пятью"; "десять" → "десяти", "десятью"; "двадцать" → "двадцати", "двадцатью". Vurgu çoğu zaman eke kayar: "пяти́" [pi-Tİ], "пятью́" [pi-TYU].

İki küçük ayrıntı var. "Восемь" ekin önünde "е"sini kaybeder: "восьми" [vas'-Mİ]. "Сорок", "девяносто" ve "сто" ise çok daha sadedir: yalın ve belirtme dışındaki bütün hâllerde tek bir biçim alırlar: "сорока", "девяноста", "ста". "В ста километрах от Москвы" (Moskova'ya yüz kilometre uzaklıkta) bu biçimi taşır.

Sayının yanındaki isim

A2'de yalın ve belirtme hâli için iki kural öğrenmiştin: 2–4'ten sonra tekil ilgi, 5'ten sonra çoğul ilgi. Bu kurallar yalnızca o iki hâl için geçerlidir. Sayı başka bir hâle girdiğinde kural değişir ve çok basitleşir: isim çoğula geçer ve sayıyla aynı hâli alır.

Birkaç örnekle bu daha açık görünür. "С двумя друзьями": sayı da isim de araç hâlinde, isim çoğulda. "К трём часам" (saat üçe kadar): ikisi de yönelme hâlinde. "О пяти книгах": ikisi de bulunma hâlinde. "Двух братьев": sayı ilgi hâlinde, isim çoğul ilgi hâlinde. Bu yüzden çekimli bir sayının yanında ismi hiçbir zaman tekil ilgi hâlinde bırakmazsın.

Bileşik sayılarda her parça çekimlenir: "с двадцатью пятью студентами" (yirmi beş öğrenciyle). Yazıda bu kurala uyulur. Konuşmada ise uzun bileşik sayıların bütün parçalarını çekimlemek Rusça konuşanlar için de zahmetlidir ve özensiz konuşmada parçalar bazen yalın bırakılır; bir öğrenci olarak sen tam biçimi öğren.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sayı hiç değişmez; hâl ekini her zaman isim taşır ve isim tekil kalır: "iki arkadaşla", "üç saate kadar", "beş kitapta". Rusçada ise hem sayı hem isim hâl alır: "с двумя друзьями" sözünde araç hâli iki kez görünür. Türkçedeki "-la" eki sayıya değil, ismin sonuna gelir; Rusçada ek her kelimeye dağılır.

Bir de çoğul meselesi var. Türkçe sayıdan sonra ismi hep tekil bırakır, Rusça ise sayı çekimli olduğunda ismi çoğula koyar. Bu, Türk öğrencinin sezgisine iki kez ters düşer: önce "iki kitap" yerine "две книги" (tekil ilgi) öğrenmen gerekmişti, şimdi de "iki arkadaşla" yerine "с двумя друзьями" (çoğul araç) öğrenmen gerekiyor. İpucu basittir: yalın ve belirtme hâlinin dışında, sayı neredeyse her zaman bir çoğul isimle yürür.

Saat aralıklarında iki dil birbirine yakındır. Türkçe "dokuzdan altıya kadar" der ve iki ayrı ek kullanır: "-dan" ve "-a kadar". Rusça "с девяти до шести" der ve iki edatı da ilgi hâliyle kurar. Türkçedeki "-dan" ile Rusçadaki "с" + ilgi hâli, başlangıç noktası anlamında birbirinin karşılığıdır.

Örnekler

Birinci örnekteki "с девяти" sözünde edat [z] gibi duyulur, çünkü ardından gelen ses ötümlüdür. Yedinci örnekteki "от трёх до семи лет" kalıbı yaş aralıklarında çok sık kullanılır; "лет" burada çoğul ilgi hâlindedir, çünkü son sayı "семи" ilgi hâlindedir. Dokuzuncu örnekte ise "пять" belirtme hâlinde olduğu için yalın gibi kalır ve "вопросов" A2'deki kurala göre çoğul ilgidedir.

Örnek diyalog

Kapalıçarşı'da bir eşarp dükkânı. Mişa hediye arıyor, Oleg ve Merve yanında.

Diyalogda sayı dört farklı hâlde görünüyor. "Двум тётям" yönelme hâlinde, "за три платка" belirtme hâlinde (cansız olduğu için yalın gibi), "с тремя платками" ve "с одним подарком" araç hâlinde. "За три платка" ile "с тремя платками" arasındaki farka dikkat et: ilkinde isim tekil ilgide, ikincisinde çoğul araçta. "Платок" kelimesinin "о"su kayan bir ünlüdür: "платка", "платками".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. двух, двум, двумя; трёх, трём, тремя; пяти, пяти, пятью; восьми, восьми, восемью (ya da восьмью).
2. с двумя братьями; с десяти до пяти; на трёх языках.
3. Я вижу двух сестёр (canlı: ilgi biçimi). Я купила две книги (cansız: yalın biçim).
4. Я ходил (ходила) в парк с четырьмя друзьями (подругами). Этот кружок для детей от пяти до десяти лет.

Özet kartı

1. "Один" sıfat gibi çekimlenir: одного, одному, одним, об одном; одной, одну.
2. 2–4: двух/трёх/четырёх, двум/трём/четырём, двумя/тремя/четырьмя.
3. 5–20 ve 30: -и (пяти, десяти), araçta -ью (пятью); восемь → восьми.
4. Сорок, девяносто, сто: öbür hâllerde сорока, девяноста, ста.
5. Çekimli sayının yanında isim çoğula geçer ve aynı hâli alır: с двумя друзьями.
6. Belirtme hâli isme bakar: две книги ama двух студентов.

Sonraki derse köprü

"Kaç?" sorusunun cevabı artık her hâlde verilebilir; sıra "kaçıncı?" sorusunda. Sıradaki derste sıra sayılarını ve tarih söylemeyi ele alacağız: sıfat gibi çekimlenen "первый, второй, третий" kelimelerini, "первого мая" türünden tarihleri ve bir yılı söylerken yalnız son kelimenin çekimlendiği "в две тысячи…" kalıbını.