Sıfat çekimi bütün hâllerde

Kanca

Türkçede "yeni" kelimesi hiç değişmez: yeni ev, yeni evin, yeni eve, yeni evde. Bütün yükü isim taşır. Rusçada sıfat ismin yanında yürür ve onunla birlikte hâlden hâle geçer: "новый дом", "нового дома", "новому дому", "в новом доме". Bir cümlede hâl çoğu zaman iki kez duyulur: bir kez sıfatta, bir kez isimde.

İlk bakışta bu, ezberlenecek sonsuz bir tablo gibi görünür. Aslında sıfat ekleri isim eklerinden çok daha düzenlidir ve birkaç küçük kalıba indirgenebilir. Bu derste sıfatın altı hâldeki tekil ve çoğul biçimlerini, yazım kurallarını ve ezberi kolaylaştıran ipuçlarını öğreneceksin.

Anlatım

Eril ve nötr tekil

Eril ve nötr sıfatlar yalın ve belirtme hâli dışında aynı biçimi paylaşır. İlgi hâli "-ого" ile, yönelme hâli "-ому" ile, araç hâli "-ым" ile, bulunma hâli "-ом" ile kurulur: "старого", "старому", "старым", "о старом". İlgi hâlindeki "г" [v] okunur: "старого" [STA-ra-va]. Bu, Rusçanın yazıyla okunuşu en çok ayrılan yerlerinden biridir.

Belirtme hâlinde isim nasıl davranıyorsa sıfat da öyle davranır. Cansız eril isimle sıfat yalın biçimde kalır: "Я вижу новый дом". Canlı eril isimle ilgi biçimini alır: "Я вижу высокого мужчину". Nötr sıfat belirtme hâlinde hep yalın biçimdedir: "новое окно".

Dişil tekil

Dişil sıfat en kolay olanıdır. Yalın hâlde "-ая", belirtme hâlinde "-ую" alır: "новая книга", "новую книгу". Geri kalan dört hâlin, yani ilgi, yönelme, araç ve bulunmanın hepsinde aynı ek vardır: "-ой". "Новой книги", "новой книге", "новой книгой", "о новой книге". Dört hâli tek bir ekle karşılayan bu düzen, dişil sıfatı ezberlemeyi neredeyse zahmetsiz kılar.

Çoğul

Çoğulda cins ayrımı tamamen kaybolur; eril, dişil ve nötr aynı ekleri alır. Yalın hâl "-ые", ilgi ve bulunma hâli "-ых", yönelme hâli "-ым", araç hâli "-ыми" ile kurulur: "новые", "новых", "новым", "новыми", "о новых". Belirtme hâli yine isme bakar: cansızla yalın ("новые книги"), canlıyla ilgi biçimi ("новых студентов").

Bir tuzağa dikkat et: "новым" hem eril tekil araç hâli hem de çoğul yönelme hâlidir. "С новым другом" (yeni bir arkadaşla) ile "новым друзьям" (yeni arkadaşlara) aynı sıfat biçimini taşır; hangisi olduğunu isim söyler.

Yumuşak sıfatlar ve yazım kuralları

"Синий" gibi yumuşak sıfatlarda aynı ekler yumuşak ünlülerle yazılır: "синего", "синему", "синим", "о синем"; dişilde "синей", "синюю"; çoğulda "синих", "синим", "синими". Bu grup küçüktür; en sık kullanılanları "синий", "последний" (son), "летний" (yazlık) ve "зимний" (kışlık) kelimeleridir.

İki yazım kuralı sert sıfatların bir kısmını etkiler. "Г, к, х, ж, ш, ч, щ" sonrasında "ы" yazılmaz, "и" yazılır: "русский" → "русских", "русским". "Ц, ж, ш, ч, щ" sonrasında vurgusuz "о" yerine "е" yazılır: "хороший" → "хорошего", "хорошему", "хорошей", "о хорошем". Vurgu ekin üstündeyse "о" kalır: "большой" → "большого", "большой".

İyelik sözcükleri de aynı yolda

"Мой", "твой", "наш" ve "ваш" da sıfat gibi çekimlenir ve ekleri yumuşak sıfatlara çok benzer: "моего", "моему", "моим", "о моём"; dişilde "моей"; çoğulda "моих", "моим", "моими". "Наш" ve "ваш" ise "ш" ile bittiği için "нашего", "нашему", "нашей", "наших" olur. "Его", "её", "их" ise hiç değişmez: "в его доме", "с её братом".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sıfat değişmez bir sözcüktür. "Yeni" kelimesi "yeni evde", "yeni evlerle", "yeni arabanın" gibi her bağlamda aynı kalır ve bütün hâl bilgisini isim taşır. Rusçada ise sıfat ile isim bir takım gibi çekimlenir: "в новом доме" sözünde bulunma hâli hem "-ом" sıfat ekinde hem de "-е" isim ekinde görünür. Türk öğrenciye ilk başta gereksiz bir tekrar gibi gelir.

Bu tekrarın bir yararı vardır. Rusçada sözcük sırası serbesttir, bu yüzden hangi sıfatın hangi isme ait olduğunu sözcüklerin yerinden değil eklerinden anlarsın. Türkçe bu işi sıfatı her zaman ismin hemen önüne koyarak çözer; Rusça ekleri eşleştirerek çözer. Uzun Rusça cümlelerde sıfatın ekine bakmak, ismi bulmanın en hızlı yoludur.

Türkçe konuşan için bir ipucu daha: sıfat ekleri isim eklerinden daha az ve daha düzenlidir. Çoğulda cins ortadan kalktığı gibi, dişilde dört hâl tek bir ekte birleşir. Türkçedeki ünlü uyumu nasıl birkaç ek biçimiyle her ismi karşılıyorsa, birkaç sıfat dizisi de Rusçada her sıfatı karşılar.

Örnekler

İkinci örnekte "нашего" kelimesindeki "г" [v] okunur ve vurgusuz "е" [ı]ya yakın duyulur. Yedinci örnekteki "синий" Rusçada koyu maviden laciverde uzanan rengi anlatır; açık mavi için ayrı bir kelime, "голубой" kullanılır. Onuncu örnekte "для" edatı ilgi hâli ister ve "младшей" kelimesindeki "дш" [tş] okunur.

Örnek diyalog

Oleg ve küçük kardeşi Миша (Mişa) İstanbul'a vardı. Merve onları havalimanında karşılıyor.

Bu kısa konuşmada sıfat dört hâlde görünüyor: "от старшего брата" ilgi, "в маленьком ресторане" bulunma, "нашей бабушке" yönelme, "красивых вещей" çoğul ilgi. "Сегодня" kelimesindeki "г" de [v] okunur: [si-VOD-nya]. Rusça konuşanlar Kapalıçarşı'yı genellikle "Большой базар" ya da "Гранд-базар" diye anar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. в большом городе, старому другу, с новой преподавательницей.
2. в новых домах, с хорошими друзьями, для русских студенток.
3. новый дом (cansız: yalın biçim); нового учителя (canlı: ilgi biçimi).
4. Мы отдыхали на Чёрном море. Я купил (купила) подарок для младшей сестры.

Özet kartı

1. Eril/nötr: -ого [ava], -ому, -ым, -ом.
2. Dişil: yalın -ая, belirtme -ую, geri kalan dört hâl -ой.
3. Çoğul: -ые, -ых, -ым, -ыми, -ых; cins ayrımı yok.
4. Belirtme hâli isme bakar: cansız = yalın, canlı = ilgi.
5. Yazım: г/к/х/ж/ш/ч/щ + и; ц/ж/ш/ч/щ + vurgusuz е (хорошего).
6. Мой, наш da aynı yolda: моего, нашей, моих; его, её, их değişmez.

Sonraki derse köprü

Sıfatlar ismin hâlini izliyor; sayılar da izler. Mişa'nın iki ağabeyi olsaydı "у двух братьев" derdi; üç kız kardeşe telefon etseydi "трём сёстрам". Sıradaki derste sayıların çekimini ele alacağız: "два" ve "три" kelimelerinin "двух", "трём" biçimlerini ve "пять" ile başlayan sayıların "-и" ve "-ью" gibi eklerini.