Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Çoğul ilgi: -ов/-ей/eksiz; çoğulun öbür hâlleri: -ам, -ами, -ах; sıfatlar her hâlde uyar.
- Sayılar çekimlenir, isim çoğula geçer: с двумя друзьями; tarihte yalnız son kelime: в … году.
- Görünüş: emir (Читай! / Прочитай! / Не опоздай!), mastar (начал читать, не надо покупать), önekler.
- Hareket: önek + görünüş çifti; on iki önek; taşıma: нести, везти, вести.
- Bağlaçlar: что, чтобы, который, если бы, потому что, поэтому, когда, пока не, ли.
- Fikir ve ifade: мне кажется, я считаю, согласен с, советую, желаю тебе + ilgi.
Kanca
A2'nin sonunda dün olanı ve yarın olacağı anlatabiliyordun. Şimdi şu cümleyi kurabilirsin: "Если бы я знала, что ты приедешь, я бы встретила тебя на вокзале с двумя друзьями". Bilseydim, seni garda iki arkadaşımla karşılardım. Bu tek cümlede hayalî bir koşul, bir "что" yan cümlesi, önekli iki fiil ve çekimli bir sayı aynı anda çalışıyor.
B1, düşünceleri birbirine bağlamanın seviyesidir. Artık yalnızca olayları sıralamıyor, onların sebebini, koşulunu, zamanını ve amacını söyleyebiliyor, başkalarının sözlerini aktarabiliyor ve kendi görüşünü savunabiliyorsun. Bu derste B1'i dört eksende toparlayacak, en sık takılınan yerleri yeniden görecek ve kısa bir sınavla nerede durduğunu ölçeceksin.
Anlatım
Birinci eksen: biçimin derinliği
B1'in ilk modülü isim çekimini tamamladı. Çoğul ilgi hâli üç sonla kurulur ("книг", "студентов", "друзей"), çoğulun öbür üç hâli ise üç cinste ortaktır ("-ам", "-ами", "-ах"). Sıfatlar ismin her hâline uyar: "в новом доме", "с хорошими людьми". Sayılar da çekimlenir ve çekimli bir sayının yanında isim çoğula geçer: "с двумя друзьями", "к пяти часам".
Sıra sayıları bir sıfat gibi davranır ve tarihlerde yalnız son kelime değişir: "двенадцатое июня", "в две тысячи двадцать шестом году". Bu eksen B1'in en çok ezber isteyen kısmıdır, ama düzenleri bir kez oturunca her cümlede kendiliğinden işler.
İkinci eksen: görünüşün incelikleri
Görünüş A2'de bir ayrım olarak öğrenildi; B1'de bir araç hâline geldi. Emir kipinde bitmemiş görünüş başlamayı, sürdürmeyi ve yasağı, bitmiş görünüş tek bir sonucu ve uyarıyı anlatır: "Читай дальше!", "Не опоздай!". Mastarla kurulan cümlelerde evre fiilleri hep bitmemiş mastar ister ("начал читать"), "не надо" da öyle ("не надо покупать").
Önekler ise görünüşle anlamı birlikte değiştirir. "Написать" yalnızca bitirmektir; "переписать", "записать", "подписать" yeni anlamlar taşır ve kendi bitmemiş eşlerini "-ыва-" ile kurar: "записывать".
Üçüncü eksen: hareket ve taşıma
Hareket fiilleri önek aldığında tek yön ve çok yön ayrımı bir görünüş çiftine dönüşür: "прийти / приходить", "уехать / уезжать". On iki önek hareketin yönünü ve biçimini anlatır: varış ("при-"), ayrılış ("у-"), giriş ("в-"), çıkış ("вы-"), yola çıkış ("по-"), ulaşma ("до-"), uğrama ("за-"), uzaklaşma ("от-"), karşıya geçme ("пере-"), yanından geçme ("про-"), yaklaşma ("под-") ve etrafından dolaşma ("об-"). Taşıma fiilleri aynı mantıkla çalışır: "принести" (elde), "привезти" (taşıtla), "привести" (yol göstererek).
Dördüncü eksen: bağlamak ve fikir bildirmek
B1'in son iki modülü cümleleri birbirine bağladı ve fikri dile getirdi. Bağlaçların bir haritası şöyle özetlenebilir.
| İş | Bağlaç | Örnek |
|---|---|---|
| Bilgi | что | Я знаю, что он придёт. |
| İstek, amaç | чтобы + -л | Я хочу, чтобы ты пришёл. |
| İsmi nitelemek | который | книга, которую я читаю |
| Koşul | если / если бы | Если бы я знал, я бы пришёл. |
| Sebep, sonuç | потому что / поэтому | Опоздал, потому что проспал. |
| Zaman | когда, пока не, после того как | Подожди, пока я не вернусь. |
| Dolaylı soru | ли | Он спросил, знаю ли я его. |
Fikir bildirmenin kalıpları da bir merdiven kurdu: "мне кажется"den "я уверен"e. Katılmak "согласен с", tavsiye vermek "советую тебе", duyguları anlatmak her fiilin kendi hâliyle: "радуюсь успеху", "боюсь собак", "скучаю по тебе".
Rusçanın yabancılar için düzenlenen resmî sınavı ТРКИ'de (TORFL) B1'e karşılık gelen basamağın adı "первый сертификационный уровень"dir, kısaca ТРКИ-1. Bu dersin sonundaki kısa sınav o sınavı taklit etmez; yalnızca B1'de öğrendiklerini kendi başına ölçmene yardım eder.
Türkçe ile karşılaştırma
B1'in bağlaçları Türkçenin eklerine şaşırtıcı biçimde düzenli karşılıklar buldu. "Что" Türkçedeki "-dığı", "чтобы" "-ması", "который" ise "-an" ve "-dığı" sıfat-fiillerinin işini görür. "Если бы" Türkçenin "-seydi" ve "-se" biçimlerini tek bir kalıpta toplar; "пока не" "-ene kadar", "перед тем как" "-meden önce" demektir. Türkçe bu işlerin çoğunu fiilin sonuna eklenen eklerle yapar; Rusça ayrı bir yan cümle kurar ve onu bir bağlaçla bağlar.
En büyük fark sıradadır. Türkçe niteleyen bilgiyi ismin önüne koyar: "dün okuduğum kitap". Rusça ismin arkasına koyar: "книга, которую я читал вчера". Türkçe yan cümleyi ana fiilin önüne yerleştirir; Rusça çoğu zaman ana cümleden sonra açar. B1'i bitiren bir Türk öğrencinin en çok alıştırma yapması gereken yer, düşünceyi bu ters sırayla kurmaktır.
Önekli hareket fiilleri de Türkçeden çok farklı bir dünya kurar. Türkçe "girmek", "çıkmak", "uğramak", "geçmek" için ayrı kökler kullanır; Rusça tek bir kökün önüne on iki önek koyar. Bu sistem başta ağır görünür, ama bir kez oturunca yeni fiilleri tahmin etmek kolaylaşır.
Örnekler
Örnekler B1'in dört ekseninden geliyor: çoğul ilgi ve çekimli sayı, sıra sayısıyla yıl, anlam katan önek ve taşıma fiili, önekli hareket, "чтобы" ile istek, "который", görüş ve tavsiye, duygu ve sonuç. Birinde takıldıysan, o konunun dersine geri dönmek en doğru adımdır.
Örnek diyalog
Mart, İstanbul. Merve, ТРКИ-1 sınavına girmeyi düşünüyor ve İrina Petrovna'ya danışıyor.
Bu kısa konuşma B1'in iskeletini taşıyor: "чтобы" ile bir istek, "по-моему" ile bir görüş, "которые" ile nitelenen bir isim, "согласна" ile bir onay, çekimli sayılar ve "желаю удачи" ile ilgi hâlinde bir dilek. Merve'nin cevapları kısa ama bağlantılı: B1 düzeyinde iyi bir konuşma tam olarak böyle görünür.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"с два друга"
— Sayı A2'deki yalın kalıpla bırakılır. Doğrusu: sayı ve isim araç hâlinde, isim çoğulda: "с двумя друзьями".
Yaygın yanlış"Я хочу, что ты придёшь."
— Bilgi bağlacı bir isteği bağlar ve fiil gelecek zamanda kalır. Doğrusu: "Я хочу, чтобы ты пришёл."
Yaygın yanlış"Книга, которая я читаю."
— "Который" ana cümlenin ya da öznenin hâlinde bırakılır. Doğrusu: yan cümlede nesne olduğu için belirtme hâli: "которую я читаю".
Yaygın yanlış"Он ушёл на минуту."
— Kısa süreli bir çıkış "уйти" ile anlatılır; cümle "bir dakikalığına temelli gitti" gibi tuhaf duyulur. Doğrusu: "Он вышел на минуту."
Mini alıştırma
Cevaplar
- много студентов; с тремя подругами; в новом доме; к пяти часам.
- начал читать (evre fiili); не надо покупать (gerek yok); не опоздай (uyarı).
- вышел (kısa süre, geri dönecek); зайду (uğramak).
- что; чтобы; которого; не.
- По-моему, ты прав (права). Советую тебе больше гулять. Поздравляю тебя с праздником!
Özet kartı
- Çoğul ilgi: -ов/-ей/eksiz; çoğulun öbür hâlleri: -ам, -ами, -ах; sıfatlar her hâlde uyar.
- Sayılar çekimlenir, isim çoğula geçer: с двумя друзьями; tarihte yalnız son kelime: в … году.
- Görünüş: emir (Читай! / Прочитай! / Не опоздай!), mastar (начал читать, не надо покупать), önekler.
- Hareket: önek + görünüş çifti; on iki önek; taşıma: нести, везти, вести.
- Bağlaçlar: что, чтобы, который, если бы, потому что, поэтому, когда, пока не, ли.
- Fikir ve ifade: мне кажется, я считаю, согласен с, советую, желаю тебе + ilgi.
Sonraki derse köprü
B2'nin ilk konusu, B1'de "который" ile kurduğun yapının daha sıkı bir biçimidir. Türkçedeki "okuyan" ve "okumuş olan" sıfat-fiillerine çok benzeyen etken sıfat-fiilleri göreceğiz: "читающий" ve "читавший". "Студент, который читает" yerine "читающий студент" demenin ve bu biçimlerin özellikle yazı dilinde neden bu kadar sık olduğunun yolunu açacağız.