Bayramlar ve gelenekler: Новый год, Масленица

Kanca

Bir Rus aileye yılbaşında "С Новым годом!" dersin. Kelimesi kelimesine "Yeni yılla!" demektir ve cümle eksik gibi görünür: bir fiil yoktur. Aslında gizli bir fiil vardır: "Поздравляю вас с Новым годом" (Sizi yeni yılla kutlarım). Rusçada bir kutlama "с" ve araç hâliyle kurulur; kutlanan şey kutlanan kişinin "yanına" gelir.

Bir ülkenin bayramları onun takvimini ve dilini birlikte anlatır. Rusya'da Yeni Yıl bütün takvimin doruk noktasıdır; kışı uğurlayan Maslenitsa ise en neşeli halk bayramlarından biridir. Bu derste bu iki bayramın geleneklerini, kutlama ve dilek cümlelerini ve bu cümlelerin arkasındaki hâlleri öğreneceksin.

Anlatım

Новый год

Rusya'da Yeni Yıl, yılın en önemli aile bayramıdır. Evlerde "ёлка" (yılbaşı ağacı, kelimesi kelimesine "ladin") süslenir: "наряжать ёлку". Hediyeleri çocuklara "Дед Мороз" (Ayaz Dede) ve torunu "Снегурочка" (Kar Kızı) getirir. Sofrada geleneksel olarak "оливье" salatası ve mandalina bulunur.

Gece yarısı Kremlin'in saat kulesinin çanları, "куранты", televizyondan çalar. Çanlar çalarken herkes içinden bir dilek tutar: "загадать желание". Ocak ayının ilk günleri resmî tatildir ve bu döneme "новогодние каникулы" (yılbaşı tatili) denir. Ortodoks Noeli, "Рождество", eski takvime göre yedi Ocak'ta kutlanır.

Масленица

"Масленица" Büyük Perhiz'den, yani "Великий пост"tan önceki haftadır ve kışın uğurlanması, baharın karşılanması olarak kutlanır. Tarihi her yıl değişir ve şubat ya da mart ayına düşer. Bu haftanın simgesi "блины"dir (Rus krepi); yuvarlak ve sarı oldukları için güneşe benzetilirler. Kelimenin kökü "масло" (yağ, tereyağı) kelimesidir.

Haftanın son günü bir saman bebek, "чучело Масленицы", yakılır: kış uğurlanmıştır. Aynı güne "Прощёное воскресенье" (Bağışlanma Pazarı) denir ve insanlar birbirinden özür diler: "Прости меня" (Beni affet). Cevap geleneksel olarak "Бог простит" (Tanrı affetsin) biçimindedir.

Öbür bayramlar

Takvimde birkaç bayram daha öne çıkar. Sekiz Mart, "Международный женский день" (Dünya Kadınlar Günü), Rusya'da resmî tatildir; kadınlara çiçek verilir ve "С Восьмым марта!" diye kutlanır. Dokuz Mayıs, "День Победы" (Zafer Günü), İkinci Dünya Savaşı'nın sonunu anar ve şehirlerde törenlerle kutlanır. Bu günlerde de aynı kutlama kalıbı kullanılır: "с" ve araç hâli, örneğin "С Днём Победы!".

Kutlama cümleleri

Kutlama "поздравлять / поздравить" fiiliyle yapılır: kutlanan kişi belirtme hâlinde, kutlanan olay "с" ve araç hâlindedir. "Поздравляю тебя с днём рождения!" (Doğum gününü kutlarım!), "Поздравляем вас с праздником!" (Bayramınızı kutlarız!). Kısa biçimde fiil düşer: "С Новым годом!", "С днём рождения!", "С праздником!".

Dilek cümleleri

Dilek "желать" fiiliyle kurulur ve iki hâl ister: dilek sahibi yönelme hâlinde, dilenen şey ilgi hâlinde. "Желаю тебе счастья и здоровья!" (Sana mutluluk ve sağlık dilerim!). Bu, ilgi hâlinin en zarif kullanımlarından biridir: dilenen şey bir "parça", bir "pay" olarak düşünülür. Sık dilekler: "счастья" (mutluluk), "здоровья" (sağlık), "успехов" (başarılar), "удачи" (şans), "любви" (sevgi).

Türkçe ile karşılaştırma

Kutlama cümlelerinde Türkçe ile Rusça başka başka hâller kullanır. Türkçe "doğum gününü kutlarım" der ve kutlanan olayı belirtme hâline koyar; kutlanan kişi ise iyelik ekiyle ("gününü") görünür. Rusça kişiyi belirtme hâline, olayı ise "с" ve araç hâline koyar: "поздравляю тебя с днём рождения". Türkçedeki "Yeni yılın kutlu olsun" ve "Mutlu yıllar" ise kısa Rusça biçime, "С Новым годом!"a karşılık gelir.

Dilek cümlelerinde iki dil yakındır, bir fark dışında. Türkçe "sana mutluluk dilerim" der: kişi yönelme ekinde, dilenen şey yalın hâlde. Rusça kişiyi aynı şekilde yönelme hâline koyar, ama dilenen şeyi ilgi hâline sokar: "желаю тебе счастья". Türk öğrenci "желаю тебе счастье" demeye meyillidir; doğrusu ilgi hâlidir.

Bayramların kendisinde de benzerlikler var. Maslenitsa kışı uğurlayıp baharı karşılayan bir bayramdır; Anadolu'da baharın gelişi de Hıdrellez gibi şenliklerle kutlanır. İki kültürde de bahar bayramı açık havada, ateşle ve ortak yemekle karşılanır. Yeni Yıl ise iki ülkede de bir aile sofrası etrafında, gece yarısını bekleyerek kutlanır.

Örnekler

Üçüncü örnekteki "счастья" kelimesinde "сч" [şş] okunur ve "т" söylenmez. Beşinci örnekteki "Дед Мороз" iki kelimenin de sonundaki ötümlü sessiz ötümsüzleşir: [DET ma-ROS]. Onuncu örnekteki "празднуют" kelimesinde "д" okunmaz; sekizinci ve onuncu örneklerdeki öznesiz çoğul fiil Türkçeye edilgen çevrilir.

Örnek diyalog

31 Aralık gecesi. Merve İstanbul'dan, Yaroslavl'daki aileyle görüntülü konuşuyor; orada gece yarısı yaklaşıyor.

Diyalogda kutlama ve dilek kalıpları peş peşe geliyor: "С Новым годом!" ve "Желаем тебе счастья, здоровья и успехов". "Всего самого лучшего" (her şeyin en iyisi) da ilgi hâlindedir, çünkü "желаю" fiili cümlede gizlidir. Merve'nin son cümlesinde olumsuz "не ела" nesneyi ilgi hâline sokar: "настоящих русских блинов". "Загадывай" (bitmemiş) Oleg'in "hadi, şimdi" diye acele ettirdiğini gösterir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Я поздравляю маму с днём рождения.
2. Желаю вам здоровья и успехов!
3. С праздником! С Новым годом!
4. На Масленицу пекут блины и провожают зиму.

Özet kartı

1. Новый год: ёлка, Дед Мороз, Снегурочка, оливье, мандарины, куранты; загадать желание.
2. Рождество 7 Ocak'ta; новогодние каникулы: ocak başındaki tatil.
3. Масленица: Büyük Perhiz'den önceki hafta, блины, чучело, Прощёное воскресенье.
4. Kutlamak: поздравлять кого (belirtme) + с чем (araç); kısa: С Новым годом!
5. Dilemek: желать кому (yönelme) + чего (ilgi): счастья, здоровья, успехов, удачи.
6. Всего самого лучшего! — her şeyin en iyisi (gizli желаю ile ilgi hâli).

Sonraki derse köprü

Büyükanne Merve'yi Maslenitsa'ya, yani sofraya davet etti. Sıradaki derste bir Rus evinde misafir olmanın kurallarına bakacağız: kapıda ayakkabıyı çıkarmayı, eşiğin üstünden el sıkışmamayı, eli boş gitmemeyi, sofrada kadeh kaldırırken ("тост") söylenen sözleri ve ev sahibinin ısrarına nasıl cevap verileceğini.