Doğa ve çevre

Kanca

Rusçada "orman" "лес"tir ve "ormanda" demek için beklediğin "в лесе" biçimi yanlıştır. Doğrusu "в лесу" [v li-SU]: vurgulu bir "-у" eki. Birkaç doğa kelimesi bu özel eki taşır: "на берегу" (kıyıda), "в саду" (bahçede), "в снегу" (karda). Doğa, Rusçanın en eski kelimelerini ve en eski eklerini saklayan alanlardan biridir.

Rusya dünyanın en geniş ülkesidir ve doğası da bu genişliği yansıtır: tayga ormanları, uzun nehirler, derin göller. Bu derste doğanın temel kelimelerini, özel bulunma eki "-у"yu, çevre sorunlarını ve çevreyi korumayı anlatan fiilleri öğreneceksin.

Anlatım

Doğanın kelimeleri

Temel doğa kelimeleri günlük hayatta sürekli kullanılır: "природа" (doğa), "лес" (orman), "река" (nehir), "озеро" (göl), "море" (deniz), "гора" (dağ), "поле" (tarla, kır), "небо" (gökyüzü). Ağaçların adları da Rus doğasının bir parçasıdır: "берёза" (huş ağacı), "ель" (ladin), "сосна" (çam), "дуб" (meşe). Huş ağacı Rus şiirinde ve şarkılarında sık sık bir memleket simgesi olarak görünür.

Rusya'ya özgü manzaraların da adları var. "Тайга" Sibirya'nın uçsuz bucaksız iğne yapraklı ormanıdır; "степь" ağaçsız geniş düzlüklerdir; "тундра" kuzeyin soğuk, ağaçsız topraklarıdır. Rusya'nın en ünlü doğa simgeleri Volga nehri, Avrupa'nın en uzun nehri, ve Baykal gölü, dünyanın en derin gölüdür.

Özel bulunma eki: -у

Birkaç tek heceli eril isim "в" ve "на" ile yer bildirirken "-е" yerine vurgulu "-у" alır. En sık olanlar şunlardır: "в лесу" (ormanda), "на берегу" (kıyıda), "в саду" (bahçede), "в снегу" (karda), "на мосту" (köprüde), "в шкафу" (dolapta), "на полу" (yerde). Bir önceki derslerde gördüğün "в году" da bu gruptandır.

Bu ek yalnızca yer bildirirken kullanılır. Bir şeyden söz ederken "о" edatıyla normal "-е" eki gelir: "в лесу" (ormanda) ama "о лесе" (orman hakkında). Bu kelimeleri tek tek öğrenmek gerekir; grup küçüktür ve gündelik dilde çok sık geçer.

Çevre ve sorunları

Çevre için Rusça uzun ama düzenli bir kalıp kullanır: "окружающая среда", kelimesi kelimesine "kuşatan ortam". Gündelik konuşmada "экология" kelimesi de çevrenin durumu anlamında kullanılır: "В городе плохая экология" (Şehrin çevre durumu kötü). Çevre sorunlarının başlıca kelimeleri: "загрязнение" (kirlilik), "мусор" (çöp), "пластик", "климат" (iklim), "потепление" (ısınma).

Çevreyi korumak

Doğayı korumayı anlatan fiiller belirtme hâli ister: "беречь природу" (doğayı korumak, sakınmak), "защищать лес" (ormanı korumak). Çöple ilgili fiiller de sık kullanılır: "выбрасывать мусор" (çöp atmak), "сортировать мусор" (çöpü ayırmak), "перерабатывать пластик" (plastiği geri dönüştürmek). Son fiilin başındaki "пере-" "yeniden" demektir; "перерабатывать" kelimesi kelimesine "yeniden işlemek"tir. Bitmiş eşi "переработать", isim biçimi "переработка" (geri dönüşüm) olur. Bir şeyi atmamak, yeniden kullanmak için ise "использовать снова" (yeniden kullanmak) denir.

Bir yasak ya da bir uyarı genellikle olumsuz emirle verilir: "Не выбрасывайте мусор в реку!" (Nehre çöp atmayın!). Bir öğüt ise "надо" ya da "нужно" ile: "Надо беречь природу" (Doğayı korumak gerek).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin bulunma eki her isimde aynı şekilde çalışır: "ormanda", "kıyıda", "bahçede", "karda". Rusçada ise küçük bir grup isim kendi ekini taşır: "в лесу", "на берегу", "в саду", "в снегу". Türk öğrenci için bu, ezberlenecek kısa bir listedir; kuralın asıl mantığı aynıdır: yer bildiren bir ek.

"Çevre" kelimesinde iki dil aynı resmi çizer. Türkçedeki "çevre" bir şeyin etrafını saran alandır; Rusçadaki "окружающая среда" da "kuşatan ortam" demektir. "Doğayı korumak" ve "беречь природу" ise aynı yapıdadır: korunan şey iki dilde de belirtme hâlindedir.

Geri dönüşüm kelimelerinde iki dil farklı resimler seçer. Türkçe "geri dönüşüm" der ve malzemenin geri döndüğünü düşünür; Rusça "переработка" der ve malzemenin "yeniden işlendiğini" söyler. "Çöp atmak" ile "выбрасывать мусор" ise birebir örtüşür: "вы-" öneki "dışarı" anlamıyla "atmak" fiilinin yönünü gösterir.

Örnekler

Birinci ve ikinci örneklerde özel "-у" eki vurgulu okunur: [li-SU], [bi-ri-GU]. Üçüncü ve dördüncü örneklerdeki "самый" (en) bir sıfatın en üst derecesini kurar ve ismin cinsine uyar: "самое озеро", "самая река". Sekizinci örnekteki "в реку" yön bildirdiği için belirtme hâlindedir ve vurgu başa kayar: [RE-ku].

Örnek diyalog

Ekim, İstanbul. Merve, Moskova'daki Mişa ile mesajlaşıyor.

"Субботник" kelimesi "суббота" (cumartesi) kelimesinden türemiştir ve gönüllü, ortak bir temizlik ya da iş gününü anlatır; Rusya'da okullarda, iş yerlerinde ve mahallelerde düzenlenen yaygın bir gelenektir. Mişa'nın cevabında "на берегу" özel "-у" ekiyle geçiyor. "Отдельно" (ayrı ayrı) kelimesi çöp ayırmanın en sık kullanılan kelimesidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. в лесу; в саду; о лесе.
2. Надо беречь природу. Мы сортируем мусор.
3. На берегу реки есть маленький дом.
4. Не выбрасывайте мусор в лесу!

Özet kartı

1. Doğa: природа, лес, река, озеро, гора, поле; берёза, ель, сосна, дуб; тайга, степь, тундра.
2. Özel bulunma eki -у: в лесу, на берегу, в саду, в снегу, на мосту, на полу; konu için о лесе.
3. Çevre: окружающая среда, экология, загрязнение, мусор, климат.
4. Korumak: беречь природу, защищать лес (belirtme hâli).
5. Çöp: выбрасывать, сортировать, перерабатывать; пластик отдельно, стекло отдельно.
6. Субботник: gönüllü ortak temizlik günü.

Sonraki derse köprü

Doğanın döngüsü Rus takviminin bayramlarını da belirler. Sıradaki derste en sevilen iki bayramı göreceğiz: Rusya'da yılın en büyük kutlaması olan Yeni Yıl'ı, yani "Новый год"u, ve kışı uğurlayıp baharı karşılayan, krep ("блины") yenen "Масленица"yı.