Eğitim ve okul sistemi

Kanca

Bir Rus öğrenci karnesinde "5" görünce sevinir, "2" görünce üzülür. Rus okullarında not beş üzerinden verilir ve her notun bir adı vardır: "пятёрка" (beşlik), "четвёрка", "тройка", "двойка". Bir öğrenci "Я получил пятёрку!" dediğinde en yüksek notu aldığını söyler. Notların bu küçük adları gündelik dile o kadar yerleşmiştir ki, bir işi iyi yapan birine şakayla "Пять с плюсом!" (Beş artı!) denir.

Eğitim sistemi bir ülkenin gündelik dilini de biçimlendirir: okulun basamakları, sınavların adları, öğrencilerin kullandığı kelimeler. Bu derste Rusya'daki okul ve üniversite sistemini anlatan kelimeleri, notları ve sınavları, "учиться в классе" ile "учиться на курсе" arasındaki edat farkını öğreneceksin.

Anlatım

Okulun basamakları

Rusya'da okul on bir sınıftan oluşur ve çocuklar genellikle altı ya da yedi yaşında başlar. "Начальная школа" (ilkokul) birinci ile dördüncü sınıf arasıdır; "основная школа" beşinci sınıftan dokuzuncu sınıfa kadar sürer; "старшие классы" (üst sınıflar) onuncu ve on birinci sınıflardır. Okul yılı her yıl bir Eylül'de başlar ve bu güne "День знаний" (Bilgi Günü) denir.

Kaçıncı sınıfta okuduğunu söylemek için sıra sayısı ve bulunma hâli kullanılır: "Я учусь в десятом классе" (Onuncu sınıftayım). Birinci sınıfa yeni başlayan bir çocuğa "первоклассник" (birinci sınıf öğrencisi), okulu bitirene "выпускник" (mezun) denir.

Sınavlar ve üniversite

On birinci sınıfın sonunda öğrenciler "ЕГЭ" sınavına girer: "Единый государственный экзамен" (Birleşik Devlet Sınavı). Okunuşu [ye-ge-E] biçimindedir. Bu sınavın sonuçları hem okul bitirme hem de üniversiteye giriş için kullanılır.

Üniversite için genel ad "вуз"dur: "высшее учебное заведение" (yükseköğretim kurumu) kısaltması. Üniversiteye girmek "поступить в" ve belirtme hâliyle söylenir: "Она поступила в вуз" (Üniversiteye girdi). Üniversitede yıllar "курс" ile sayılır ve edat "на" olur: "Он учится на третьем курсе" (Üniversitede üçüncü sınıfta). Bir okulda "в классе", bir üniversitede "на курсе": bu ayrım Türk öğrencinin en sık takıldığı yerdir.

Lisans eğitimine "бакалавриат", yüksek lisansa "магистратура" denir. Bir bölüm ya da fakülte "факультет"tır: "исторический факультет" (tarih fakültesi).

Notlar ve dersler

Beşli not sisteminde her notun hem resmî hem gündelik bir adı vardır.

Hangi dersten not alındığı "по" ve yönelme hâliyle söylenir: "пятёрка по математике" (matematikten beş), "двойка по химии" (kimyadan iki). Ders adları da aynı kalıpla gelir: "урок по истории" ya da kısaca "урок истории" (tarih dersi). Ödev "домашнее задание" ya da kısaca "домашка"dır; öğretmen ödev verirken "задавать" fiilini kullanır: "Учитель задаёт много домашних заданий".

Sınav fiilleri

Bir sınava girmek ve bir sınavı geçmek iki ayrı görünüşle söylenir. "Сдавать экзамен" (bitmemiş) sınava girmektir, süreç devam eder; "сдать экзамен" (bitmiş) sınavı geçmektir, sonuç başarılıdır. Bir sınavdan kalmak ise "не сдать" ya da "провалить экзамен" ile söylenir. Bu, görünüş farkının anlamı ne kadar değiştirdiğini gösteren en iyi örneklerden biridir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ve Rusça okul sınıfını aynı mantıkla söyler: sıra sayısı ve bulunma: "onuncu sınıfta" ve "в десятом классе". Fark üniversitede ortaya çıkar. Türkçe üniversitede de "üçüncü sınıf" der; Rusça okul için "класс", üniversite için "курс" kullanır ve edatı da değiştirir: "в классе" ama "на курсе".

Not almakta iki dil farklı ekler seçer. Türkçe "matematikten beş aldım" derken ayrılma ekine başvurur. Rusça "пятёрка по математике" der: "по" ve yönelme hâli. Türk öğrenci "-den" ekini "из" ile aktarmaya meyillidir; bu kalıpta doğru edat "по"dur. Ders adlarında da aynı "по" kullanılır: "урок по истории".

Not sistemleri de farklıdır. Türkiye'de ortaokul ve lisede notlar çoğunlukla yüz üzerinden verilir; Rus okullarında beş üzerinden. Bu yüzden Türkçedeki "yüz aldım" Rusçada "пятёрка" ile karşılanır, "beş aldım" ise Türkçede zayıf bir not gibi duyulabilir. Bir Rus arkadaşın "Я получил пятёрку" dediğinde onu tebrik etmelisin.

Örnekler

Dördüncü örnekteki "сдаю" [zda-YU] diye okunur: ilk ses ardındaki ötümlü sessize uyar. Beşinci örnekteki "вуз" kelimesinin sonu ötümsüzleşir: [VUS]. Sekizinci örnekteki "с … по …" kalıbında ağustos da tatile dahildir; bu kalıbı tarihlerle de görmüştün.

Örnek diyalog

Eylül, İstanbul. Merve, Moskova'da üniversiteye başlayan Mişa'yı görüntülü arıyor.

Diyalogda eğitim kelimeleri bir arada çalışıyor: "сдал ЕГЭ" (sınavı geçti), "поступил в вуз" (üniversiteye girdi), "студент первого курса" (birinci sınıf öğrencisi), "пятёрки по истории" (tarihten beşler). Merve'nin son cümlesindeki "первоклассница" ("первоклассник"in dişili) bir şakadır: yeni bir işte her şeyi baştan öğrenen bir yetişkin kendini birinci sınıf öğrencisi gibi hisseder. "Учиться чему" kalıbında öğrenilen şey yönelme hâlindedir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Моя сестра учится в седьмом классе. Мой брат учится на втором курсе.
2. четвёрку по физике; поступил в вуз.
3. сдавала (sınava girdim, sonuç belli değil); сдал (geçtim).
4. Я сдаю ЕГЭ в июне. Учитель задаёт много домашних заданий.

Özet kartı

1. Okul: 11 sınıf; начальная школа (1–4), основная (5–9), старшие классы (10–11); 1 Eylül: День знаний.
2. Учиться в … классе (okul), на … курсе (üniversite).
3. ЕГЭ [ye-ge-E]: okul bitirme ve üniversiteye giriş sınavı; поступить в вуз.
4. Notlar: пятёрка (5), четвёрка (4), тройка (3), двойка (2); по + yönelme: пятёрка по математике.
5. Сдавать экзамен = sınava girmek; сдать = geçmek; не сдать / провалить = kalmak.
6. Kelimeler: вуз, факультет, бакалавриат, магистратура, первоклассник, выпускник, домашнее задание.

Sonraki derse köprü

Mişa ile Merve bu konuşmayı bir görüntülü aramada yaptılar. Sıradaki derste teknoloji ve internetin kelimelerine geçiyoruz: bir uygulama ("приложение") indirmeyi, bir şifre ("пароль") girmeyi, bir siteye kaydolmayı ve bir mesajı göndermeyi anlatan fiilleri, Rusçaya İngilizceden geçen kelimelerle Rusçanın kendi kelimeleri arasındaki dengeyi.