Dolaylı anlatım: Он сказал, что… ve ли ile soru

Kanca

Biri sana "Ты пойдёшь с нами?" (Bizimle gelir misin?) diye sordu. Bunu bir başkasına aktarmak istiyorsun. Türkçede "Onlarla gidip gitmeyeceğimi sordu" ya da "Gelir misin diye sordu" dersin. Rusça kısacık bir kelime kullanır: "Он спросил, пойду ли я с ними". "Ли" Türkçedeki "mi" soru ekinin akrabası gibidir; yalnız soru doğrudan değil, aktarılmış olduğunda ortaya çıkar.

Başkasının sözünü aktarmak gündelik dilin en sık işlerinden biridir: bir mesajı iletmek, bir soruyu bir başkasına sormak, bir öğretmenin talimatını tekrarlamak. Bu derste düz bir cümleyi, soru kelimeli bir soruyu ve evet-hayır sorusunu dolaylı anlatıma çevirmeyi, bu sırada zamirlerin nasıl değiştiğini ve "ли" parçacığının cümledeki yerini öğreneceksin.

Anlatım

Düz cümleyi aktarmak

Düz bir cümle "что" ile aktarılır ve fiilin zamanı değişmez. Değişen yalnızca zamirler ve fiilin kişisidir, çünkü artık konuşan başkasıdır. "Я устал" → "Он сказал, что устал" (Yorulduğunu söyledi). "Я тебе позвоню вечером" → "Она сказала, что позвонит мне вечером" (Akşam beni arayacağını söyledi). İkinci örnekte "я" "она" olur, "тебе" "мне" olur ve fiil üçüncü kişiye geçer.

Bu kural Türkçe konuşan için kolaydır, çünkü Türkçe de zamanı korur: "Yarın gelirim" diyen birinin sözü "Yarın geleceğini söyledi" olur ve gelecek zaman yerinde kalır. İki dilde de değişen şey kişidir.

Soru kelimeli soruyu aktarmak

Soru kelimesiyle kurulmuş bir soru aktarılırken soru kelimesi yerinde kalır ve bağlaç gibi çalışır; "что" eklenmez: "Где ты живёшь?" → "Он спросил, где я живу" (Nerede oturduğumu sordu). "Когда вы вернётесь?" → "Мама спросила, когда мы вернёмся" (Annem ne zaman döneceğimizi sordu). Soru işareti kalkar, ama sözcük sırası çoğu zaman aynı kalır.

Soru fiili "спрашивать / спросить"tır ve sorulan kişi "у" ile ilgi hâline girer: "Спроси у Олега" (Oleg'e sor). Türkçedeki "Oleg'e sor" yapısında yönelme ekinin geldiği yerde Rusça "у" ve ilgi hâli kullanır; "Спроси Олега" biçimi de konuşmada duyulur.

Evet-hayır sorusunu aktarmak: ли

Soru kelimesi olmayan bir soru, yani bir evet-hayır sorusu aktarılırken "ли" parçacığı kullanılır. Sorunun odağı olan kelime yan cümlenin başına geçer ve "ли" hemen onun arkasına gelir. Çoğu zaman odak fiildir: "Ты пойдёшь?" → "Он спросил, пойду ли я" (Gidip gitmeyeceğimi sordu). "Он дома?" → "Я не знаю, дома ли он" (Evde olup olmadığını bilmiyorum).

Odak başka bir kelimeyse o kelime başa geçer ve anlam incelir: "Она спросила, завтра ли экзамен" (Sınavın yarın mı olduğunu sordu): sınavın olacağı belli, soru yalnızca günü üzerine. "Есть ли у него время?" yapısında "есть" başa geçmiştir: "Спроси у Олега, есть ли у него время" (Oleg'e vakti olup olmadığını sor).

"Ли" yalnızca dolaylı sorularda değil, "bilmiyorum", "emin değilim", "merak ediyorum" gibi kalıplardan sonra da gelir: "Я не знаю, будет ли он дома" (Evde olup olmayacağını bilmiyorum). Bu yapı yazıda ve özenli konuşmada standarttır.

Talimatı aktarmak

Bir emir ya da rica aktarılırken "чтобы" ve "-л" biçimi kullanılır: "Говорите тише!" → "Учитель попросил, чтобы мы говорили тише" (Öğretmen daha sessiz konuşmamızı rica etti). "Сказать" bu durumda da kullanılabilir: "Мама сказала, чтобы я купила хлеб".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe dolaylı anlatımı çoğunlukla bir isim-fiil ekiyle kurar: "geldiğini söyledi", "nerede oturduğumu sordu", "gelip gelmeyeceğimi sordu". Rusça bunları ayrı yan cümlelerle kurar: "сказал, что пришёл", "спросил, где я живу", "спросил, пойду ли я". Türkçede bilgi fiilin içine katlanır; Rusçada ayrı bir cümle olarak açılır.

Evet-hayır sorularında iki dilin çözümü ilginç biçimde birbirine benzer. Türkçe bir soruyu "mı" ekiyle sorar ve bu eki odak kelimenin arkasına koyar: "Sınav yarın mı?" ile "Yarın sınav mı var?" ayrı şeyler sorar. Rusçadaki "ли" de odak kelimenin arkasına gelir: "завтра ли экзамен". Türkçe konuşan, "ли"nin yerini "mı"nın yerine bakarak bulabilir.

Bir de günlük konuşmadaki kısa yol var. Türkçe dolaylı soruyu çoğu zaman "diye" ile aktarır: "Gelir misin diye sordu". Bu yapıda soru olduğu gibi kalır. Rusçada da konuşmada doğrudan aktarım sık kullanılır: "Он спросил: «Ты пойдёшь?»". Ama yazıda ve özenli konuşmada "ли" ile kurulan dolaylı soru beklenir.

Örnekler

"Ли" her zaman vurgusuzdur ve önündeki kelimeye yaslanarak okunur: [pay-DU li]. Beşinci ve sekizinci örnekleri karşılaştır: birincisinde odak gitmek fiili, ikincisinde gün. Dokuzuncu örnekteki "тише" (daha sessiz) "тихо" kelimesinin karşılaştırma biçimidir.

Örnek diyalog

Temmuz, Oleg'in büyükannesinin yazlığı. Büyükanne biraz ağır işitiyor; Mişa, Merve'nin sözlerini ona aktarıyor.

Mişa büyükannenin dolaysız sorusunu ("Нравится ли ей?") Merve'ye yeniden aktarırken zamirleri değiştiriyor: "ей" "тебе" oluyor. Büyükannenin ikinci sorusu bir soru kelimesiyle aktarılıyor: "когда она приедет". Merve'nin cevabında "если" ve gelecek zaman bir önceki derslerdeki kurala uyuyor. "Следующим летом" (gelecek yaz) araç hâliyle kurulan bir zaman ifadesidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Анна сказала, что любит зиму.
2. Он спросил, где я работаю. Он спросил, знаю ли я Олега.
3. Я не знаю, будет ли завтра дождь.
4. Врач сказал, чтобы я больше гулял (гуляла).

Özet kartı

1. Düz cümle: что + aynı zaman; zamirler ve kişi konuşana göre değişir.
2. Soru kelimeli soru: soru kelimesi bağlaç olur, что eklenmez: спросил, где я живу.
3. Evet-hayır sorusu: odak kelime başa, ardından ли: спросил, пойду ли я.
4. Ли odak kelimeye yaslanır: завтра ли экзамен (odak gün).
5. Не знаю + ли: bilmiyorum … olup olmadığını.
6. Emir ve rica: чтобы + -л: попросил, чтобы мы говорили тише.

Sonraki derse köprü

Başkalarının sözlerini aktarmayı öğrendik; şimdi sıra kendi görüşümüzü söylemekte. Sıradaki derste bir fikri nasıl sunacağımızı göreceğiz: "по-моему" (bence), "мне кажется" (bana öyle geliyor) ve "я считаю" (kanaatimce) arasındaki ton farkını ve bir görüşü yumuşatmanın ya da güçlendirmenin yollarını.