Zaman bağlaçları: когда, пока, после того как

Kanca

"Подожди, пока я не вернусь" cümlesinde bir olumsuzluk var: "не". Ama cümle "dönmezken bekle" demiyor; "ben dönene kadar bekle" diyor. Rusçada "пока не" birlikte "-e kadar" anlamına gelir ve içindeki "не" bir olumsuzluk taşımaz. Türkçede de benzer bir şaşırtma var: "çıkmadan önce" derken Türkçe bir olumsuzluk eki kullanır, ama kimse çıkmamaktan söz etmez.

Zaman bağlaçları olayları birbirine göre sıralar: biri olurken öbürü olur, biri bitince öbürü başlar, biri olana kadar öbürü sürer. Bu derste "когда", "пока", "после того как", "перед тем как" ve "как только" bağlaçlarını, her birinin ardında hangi görünüşün ve hangi zamanın seçildiğini öğreneceksin.

Anlatım

Когда: ne zaman, -dığında

"Когда" iki olayı zamanda birbirine bağlar ve görünüş seçimi ikisinin ilişkisini gösterir. İki bitmemiş fiil aynı anda süren iki süreci anlatır: "Когда я читал, она смотрела телевизор" (Ben okurken o televizyon izliyordu). Bitmemiş ve bitmiş fiil bir arka plan ve bir olay kurar: "Когда я читала, позвонил телефон" (Okurken telefon çaldı). İki bitmiş fiil art arda olan iki olayı anlatır: "Когда я прочитал письмо, я сразу ответил" (Mektubu okuyunca hemen cevap verdim).

Gelecekteki bir olay için "когда"dan sonra da gelecek zaman gelir: "Когда я приеду, я тебе позвоню" (Varınca seni ararım). Türkçe burada "geldiğimde" ya da "gelince" der ve yan cümlede gelecek eki kullanmaz; Rusça kullanır. Bu, bir önceki derslerde "если" için gördüğün kuralın aynısıdır.

Пока: -ırken ve -e kadar

"Пока" iki ayrı anlam taşır ve aradaki fark "не" kelimesindedir. Bitmemiş fiille "пока" iki işi eşzamanlı gösterir: "Пока ты спал, я приготовила завтрак" (Sen uyurken kahvaltıyı hazırladım). Türkçedeki "-ırken" ekine karşılık gelir.

"Пока не" ve bitmiş fiil ise bir sınırı anlatır: bir şey olana kadar. "Подожди, пока я не вернусь" (Ben dönene kadar bekle), "Мы сидели дома, пока не кончился дождь" (Yağmur dinene kadar evde oturduk). Buradaki "не" bir olumsuzluk değildir; kalıbın bir parçasıdır. Türkçedeki "-ene kadar" ekinin karşılığıdır.

Konuşmada "пока" bir zarf olarak da kullanılır: "şimdilik, bu arada". "А пока я выпью кофе" (Bu arada bir kahve içeyim). Vedalaşmadaki "Пока!" de aynı kelimedir: "şimdilik, görüşürüz".

После того как ve перед тем как: sonra ve önce

"После того как" bir olaydan sonra gelen olayı bağlar ve çoğunlukla bitmiş fiille kullanılır: "После того как мы поели, мы пошли гулять" (Yemek yedikten sonra yürüyüşe çıktık). Aynı anlam bir isimle daha kısa söylenebilir: "после обеда" (öğle yemeğinden sonra), "после работы" (işten sonra).

"Перед тем как" bir olaydan önce olanı bağlar. Öznesi aynıysa ardından mastar gelir: "Перед тем как выйти, выключи свет" (Çıkmadan önce ışığı kapat). Benzer anlamı "до того как" taşır. İsimle kısa biçim "перед" ve araç hâlidir: "перед уроком" (dersten önce).

Как только: -ır -maz

"Как только" bir olayın hemen ardından gelen ikinci olayı anlatır: "Как только я узнаю, я тебе напишу" (Öğrenir öğrenmez sana yazarım). Burada da gelecek bir olay için gelecek zaman kullanılır. Türkçedeki "-ır -maz" yapısının tam karşılığıdır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe zamanı bağlarken bağlaç değil ek kullanır: "-dığında", "-ırken", "-ene kadar", "-dıktan sonra", "-meden önce", "-ır -maz". Bu eklerin her birinin Rusçada bir bağlaç karşılığı var ve eşleştirme şaşırtıcı derecede düzenli. Türk öğrenci için en kolay yol, Rusça bağlacı gördüğünde kendi dilindeki eki hatırlamaktır.

İki fark dikkat ister. Birincisi gelecek zamandır: Türkçe "geldiğimde ararım" der ve yan cümlede gelecek eki kullanmaz; Rusça "когда я приеду" der ve gelecek zamanı yan cümleye de koyar. İkincisi olumsuzluktur ve iki dil burada birbirinin aynasıdır. Türkçe "önce" anlamında bir olumsuzluk eki kullanır ("çıkmadan önce"), "-e kadar" anlamında kullanmaz ("dönene kadar"). Rusça tam tersini yapar: "-e kadar" anlamında olumsuzluk kullanır ("пока я не вернусь"), "önce" anlamında kullanmaz ("перед тем как выйти").

Görünüş seçimi Türkçedeki zaman ekleriyle de eşleşir. "Okurken telefon çaldı" cümlesindeki "-ırken" Rusçada bitmemiş "читала", "çaldı" ise bitmiş "позвонил" olur. Türkçede "-ırken" bir arka planı çiziyorsa, Rusçada aynı arka plan bitmemiş görünüşle çizilir.

Örnekler

Altıncı örnekteki "того" kelimesinde "г" [v] okunur: [ta-VO]. Yedinci örnekte "перед" kelimesinin sonundaki "д" ötümsüzleşir: [PE-rit]. Sekizinci örnekteki "узнаю" bitmiş görünüştedir ve gelecek anlamı taşır; bitmemiş "узнавать" fiilinin "узнаю" biçimiyle yazımı aynıdır ama vurgusu farklıdır: [uz-na-YU].

Örnek diyalog

Haziran sonu. Merve temmuzda Yaroslavl'a gidecek; Oleg ile varış gününü konuşuyorlar.

Diyalogda "когда" iki kez gelecek zamanla kullanılıyor: "когда прилетишь", "когда приедешь". "Как только сядет" ve "после того как получу" art arda gelecek olayları bitmiş görünüşle sıralıyor. Oleg'in "пока я не приду" sözü bir sınır çiziyor: ben gelene kadar. Merve'nin "пока я жду" sözünde ise "не" yok ve fiil bitmemiş: beklerken. "Самолёт сядет" kalıbında "сесть" fiili uçağın inmesini anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Когда я ужинала, позвонил брат (arka plan + olay). Когда я поужинала, я легла спать (art arda iki olay).
2. Я буду ждать, пока ты не придёшь. Когда (пока) я занимаюсь, я слушаю музыку.
3. Перед тем как есть, помой руки (ya da: Перед едой помой руки). Как только приду домой, я тебе позвоню.
4. После того как мы посмотрели город, мы поехали в гостиницу.

Özet kartı

1. Когда: iki bitmemiş = aynı anda; bitmemiş + bitmiş = arka plan + olay; iki bitmiş = art arda.
2. Gelecekte когда, как только ve если ile yan cümle de gelecek zamanda: когда приеду.
3. Пока + bitmemiş = -ırken; пока не + bitmiş = -ene kadar (не olumsuzluk değil).
4. После того как (+ bitmiş) = -dıktan sonra; kısa biçim после + ilgi: после обеда.
5. Перед тем как (+ mastar) = -meden önce, olumsuzluksuz; kısa biçim перед + araç.
6. Как только = -ır -maz: Как только узнаю, напишу.

Sonraki derse köprü

Bağlaçlar artık bir olayı, bir sebebi, bir koşulu ve bir zamanı bağlayabiliyor. Sıradaki derste başkasının sözünü aktarmayı göreceğiz: "Он сказал, что…" yapısıyla bir cümleyi, soru kelimesiyle bir soruyu ve "ли" parçacığıyla bir evet-hayır sorusunu dolaylı olarak aktarmayı, örneğin "Он спросил, приду ли я".