Koşul: если ve бы (Если бы я знал…)

Kanca

"Если бы я знал, я бы пришёл" cümlesi Türkçeye iki ayrı biçimde çevrilebilir: "Bilseydim gelirdim" ve "Bilsem gelirim". Birincisi geçmişte kaçmış bir fırsattan, ikincisi bugün gerçekleşmeyen bir durumdan söz eder. Rusça bu iki anlamı aynı biçimle söyler: geçmiş zaman eki ve küçük bir "бы". Hangisinin kastedildiğini bağlam söyler.

Koşul cümleleri iki türlüdür: gerçekleşebilecek koşullar ("vakit olursa gelirim") ve gerçekleşmemiş, hayalî koşullar ("vakit olsaydı gelirdim"). Rusça birinciyi "если" ve gelecek zamanla, ikincisini "если бы" ve geçmiş biçimle kurar. Bu derste bu iki yapıyı, "бы"nun kibar ricalarda ve öğütlerdeki kullanımını öğreneceksin.

Anlatım

Gerçek koşul: если + gelecek

Gerçekleşmesi mümkün bir koşul "если" ile kurulur. Koşul gelecekteyse iki cümlede de gelecek zaman kullanılır: "Если будет время, я приду" (Vakit olursa gelirim), "Если пойдёт дождь, мы останемся дома" (Yağmur yağarsa evde kalırız). Burada Türk öğrenci için tuzak şudur: koşul cümlesinin fiili de gelecek zamandadır, "будет", "пойдёт".

Genel bir doğruyu ya da bir alışkanlığı anlatırken iki cümlede de şimdiki zaman kullanılır: "Если идёт дождь, я сижу дома" (Yağmur yağınca evde otururum). Ana cümle bir emir de olabilir: "Если ты устал, отдохни" (Yorulduysan dinlen). "Если" ile başlayan yan cümlenin ardından virgül gelir; ana cümle öne alınırsa virgül "если"nin önüne geçer: "Я приду, если будет время".

Hayalî koşul: если бы + geçmiş biçim

Gerçekleşmemiş ya da gerçekleşmesi beklenmeyen bir koşul "если бы" ile kurulur. Burada iki cümlede de fiil geçmiş zaman biçimini alır ve ana cümlede de "бы" bulunur: "Если бы я знал, я бы пришёл". Bu biçim zaman bildirmez; bir hayali, bir olmamışı bildirir. Bu yüzden aynı cümle hem "Bilseydim gelirdim" hem "Bilsem gelirdim" anlamına gelir.

Hangi anlamın kastedildiğini bağlamdaki zaman kelimeleri gösterir: "Если бы у меня было время сейчас…" (Şu an vaktim olsaydı…), "Если бы ты позвонил вчера…" (Dün arasaydın…). Fiil öznesine göre biçim alır: "Если бы я знала" (bir kadın), "если бы мы знали".

"Бы"nun yeri

"Бы" bir edat değil, bir parçacıktır ve cümlede oldukça serbest dolaşır. Yan cümlede "если"den hemen sonra gelir: "если бы". Ana cümlede çoğunlukla öznenin ya da fiilin hemen yanında durur: "я бы пришёл" ya da "я пришёл бы". İki sıra da doğrudur; konuşmada "я бы" daha sık duyulur. "Бы" vurgusuzdur ve önceki kelimeye yaslanarak okunur.

"Если бы не…": olmasaydı

Bir engel olmasaydı ne olacağını söylemek için "если бы не" ve yalın bir isim kullanılır: "Если бы не дождь, мы бы пошли гулять" (Yağmur olmasaydı yürüyüşe çıkardık). Bu kalıp kısa ve çok sık kullanılır; Türkçedeki "-masaydı" ya da "olmasaydı" yapısına karşılık gelir.

Бы ile kibarlık ve öğüt

"Бы" koşul olmadan da kullanılır ve bir isteği yumuşatır. "Я хочу" yerine "Я бы хотел" (isterdim, istiyorum) bir restoranda, bir dükkânda, resmî bir yazışmada daha kibardır: "Я бы хотел заказать столик" (Bir masa ayırtmak istiyorum). En kibar rica kalıbı ise "Не могли бы вы…?" (… yapabilir miydiniz?) biçimidir: "Не могли бы вы мне помочь?".

Bir öğüt vermenin en doğal yolu da "бы" ile kurulur: "На твоём месте я бы позвонил ей" (Yerinde olsam onu arardım). "Тебе бы отдохнуть" (Biraz dinlensen iyi olur) gibi kısa kalıplar da konuşmada sık duyulur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe gerçek koşulu "-se / -sa" ekiyle ve çoğunlukla geniş zamanla kurar: "Vakit olursa gelirim". Rusça aynı cümlede gelecek zaman kullanır: "Если будет время, я приду", kelimesi kelimesine "vakit olacaksa geleceğim". Türk öğrenci "olursa" yapısını şimdiki zamanla aktarmaya meyillidir; Rusçada koşul cümlesinin fiili de ana cümle gibi geleceğe bakar.

Hayalî koşulda Türkçe zaman ayrımı yapar: "Bilsem gelirdim" bugüne, "Bilseydim gelirdim" geçmişe bakar. Rusça bu ayrımı yapmaz; ikisini de "Если бы я знал, я бы пришёл" ile söyler ve zamanı bağlama bırakır. Bu, Türk öğrenci için bir kolaylıktır: tek bir kalıp iki Türkçe biçimin yerini tutar.

Kibarlık kalıplarında iki dil yakındır. Türkçedeki "isterdim" ile Rusçadaki "я бы хотел", Türkçedeki "yapabilir miydiniz?" ile Rusçadaki "не могли бы вы?" aynı yumuşatma mantığını taşır: bir isteği geçmiş biçimle ve bir hayal tonuyla uzaklaştırır. "Yerinde olsam" kalıbı da Rusçada neredeyse kelimesi kelimesine karşılık bulur: "на твоём месте".

Örnekler

Üçüncü örnekteki "отдохни" kelimesinde "т" ile "д" yan yana gelince ötümlüleşir: [ad-dah-Nİ]. Yedinci örnekteki "на двоих" (iki kişilik) bir topluluk sayısıdır; bu tür sayıları ileride ayrıca göreceksin. "Бы" her örnekte vurgusuz ve önceki kelimeye bitişik söylenir.

Örnek diyalog

Mart, İstanbul. Oleg, Merve'yi yaz planları için arıyor.

Merve'nin ilk cevabı gerçek bir koşul: "если найду" gelecek zamanda, çünkü bilet bulmak hâlâ mümkün. Oleg'in cümlesi de aynı yapıda. Sınavlar ve geçen yıl ise artık değiştirilemez: Merve bu yüzden "если бы не экзамены" ve "если бы я знала" ile hayalî koşula geçiyor. Oleg'in "я бы хотел" sözü bir koşul değil, yumuşatılmış bir istektir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Если будет хорошая погода, мы поедем на море. Если бы у меня были деньги, я бы купил (купила) дом.
2. Если завтра будет хорошая погода, мы пойдём в парк.
3. Я бы хотел (хотела) кофе. Не могли бы вы закрыть окно?
4. На твоём месте я бы отдохнул (отдохнула). Если бы не пробки, мы бы приехали вовремя.

Özet kartı

1. Gerçek koşul: если + gelecek, ana cümle gelecek: Если будет время, я приду.
2. Genel doğru: если + şimdiki: Если идёт дождь, я сижу дома.
3. Hayalî koşul: если бы + -л, ana cümle -л + бы: Если бы я знал, я бы пришёл.
4. Şart kipi zaman ayırmaz: "bilsem" ve "bilseydim" aynı biçim; zamanı bağlam söyler.
5. Если бы не + yalın: olmasaydı: Если бы не дождь…
6. Kibarlık ve öğüt: Я бы хотел…, Не могли бы вы…?, На твоём месте я бы…

Sonraki derse köprü

Koşulu söyledik; şimdi sebebi ve sonucu söyleyeceğiz. Sıradaki derste bir şeyin nedenini veren "потому что" ve "так как" bağlaçlarını, sonucunu veren "поэтому" kelimesini ve bunların cümlede nerede durduğunu göreceğiz: "Я не пришёл, потому что болел" ile "Я болел, поэтому не пришёл" arasındaki sıra farkını.