İlgi zamiri который: Türkçedeki -an, -dığı yapısının karşılığı

Kanca

Türkçede "dün okuduğum kitap" dersin: önce olay, sonra kitap. Rusça sırayı tersine çevirir: önce kitap, sonra olay: "книга, которую я читал вчера", kelimesi kelimesine "kitap, ki onu dün okudum". Türkçenin ismin önüne yerleştirdiği bütün bilgi Rusçada ismin arkasına, "который" ile başlayan bir yan cümleye taşınır.

Bu yer değiştirme, Türkçe konuşan için Rusçadaki en büyük düşünme alışkanlığı farklarından biridir. Ama bir kez mantığı oturduğunda "который" çok düzenli bir araçtır: bir sıfat gibi çekimlenir ve iki basit soruyla doğru biçimi bulursun. Bu derste bu iki soruyu, "который"nun altı hâldeki kullanımını ve Türkçedeki "-an" ile "-dığı" eklerine nasıl karşılık geldiğini öğreneceksin.

Anlatım

Yapı: isim, virgül, который

"Который" ilgi zamiri bir ismi bir yan cümleyle niteler. Yan cümle ismin hemen arkasından gelir ve virgülle ayrılır; ana cümle devam ediyorsa yan cümlenin sonuna da virgül gelir: "Женщина, которая живёт рядом, — врач" (Yanımızda oturan kadın doktor). Yan cümle ana cümlenin ortasına sıkışmış bir parantez gibidir.

"Который" sert bir sıfat gibi çekimlenir: "который, которая, которое, которые"; "которого, которому, которым, о котором"; dişilde "которой", "которую"; çoğulda "которых", "которым", "которыми". B1.3'te öğrendiğin sıfat ekleri burada olduğu gibi işler.

İki soru

Doğru biçimi bulmak için iki ayrı soru sorarsın ve her biri farklı bir yere bakar.

Birinci soru: cins ve sayı nereden gelir? Nitelenen isimden. İsim "женщина" ise "которая", "город" ise "который", "письмо" ise "которое", "студенты" ise "которые". Bu adım bir sıfatın ismine uymasıyla aynıdır.

İkinci soru: hâl nereden gelir? Yan cümlenin içinden, "который" orada hangi görevi görüyorsa. Yan cümlenin öznesiyse yalın: "женщина, которая живёт рядом". Nesnesiyse belirtme: "книга, которую я читаю". Alıcıysa yönelme: "друг, которому я звонил". Bir edatla birlikteyse edatın istediği hâl: "город, в котором я родилась", "девушка, с которой я учусь".

Bu ikinci soru Türk öğrencinin en çok zorlandığı yerdir, çünkü hâl ana cümleden değil, yan cümleden gelir. "Я знаю девушку, которая живёт рядом" cümlesinde "девушку" belirtme hâlindedir, ama "которая" yalındır: yan cümlede kız oturan kişidir, yani öznedir.

Edat başa gelir

Bir edat varsa "который"nun önüne, yan cümlenin en başına gelir: "в котором", "с которой", "у которого". Türkçede "-de", "-le" gibi ekler ismin sonuna eklendiği için Türk öğrenci edatı yan cümlenin sonunda aramaya meyillidir. Rusçada edat ile "который" her zaman yan yana, virgülün hemen arkasındadır.

Где ve куда ile kısa yol

Bir yer anlatılıyorsa "в котором" yerine "где", "в который" yerine "куда" kullanılabilir ve konuşmada çok yaygındır: "город, где я родилась" (doğduğum şehir), "место, куда мы ходили" (gittiğimiz yer). Anlam aynıdır; "где" ve "куда" çekimlenmediği için daha kısadır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe nitelediği ismi bir sıfat-fiille önden kuşatır: "yanımızda oturan kadın", "okuduğum kitap". Rusça bir yan cümleyle arkadan açıklar: "женщина, которая живёт рядом", "книга, которую я читаю". Türkçede bilgi ismin önünde birikir, Rusçada ismin arkasında. Rusça cümleyi kurarken önce ismi söyler, sonra onu açıklarsın.

Türkçenin iki sıfat-fiil eki Rusçada iki hâl grubuna karşılık gelir. "-an" eki nitelenen isim olayın öznesi olduğunda kullanılır: "gelen öğrenci" → "студент, который пришёл" (yalın). "-dığı" eki nitelenen isim olayın öznesi olmadığında kullanılır: "beklediğim öğrenci" → "студент, которого я жду" (belirtme). Türkçede "-an" mı "-dığı" mı diye sorduğun soru, Rusçada "yalın mı başka bir hâl mi" sorusunun aynısıdır.

Türkçede "-dığı" ekinin hâli gizlidir, Rusçada ise açık. "Telefon ettiğim arkadaş", "birlikte okuduğum kız", "doğduğum şehir" Türkçede hep "-dığı" ile kurulur, ama Rusçada üç ayrı hâl alır: "которому", "с которой", "в котором". Türkçedeki "-e", "-le", "-de" ekleri sıfat-fiilin içinde kaybolur; Rusça onları "который" üzerinde yeniden görünür kılar.

Örnekler

Birinci örnekteki "женщина" kelimesinde "щ" uzun bir [şş] gibi okunur. Dördüncü örnekte "в" edatı ötümsüz "к" önünde [f] olur: [f ka-TO-ram]. Dokuzuncu örnek "iki soru" kuralının en açık gösterimidir: ana cümlede "девушку" belirtme hâlinde, yan cümlede "которая" yalın hâlde.

Örnek diyalog

İstanbul'daki kursta Merve, İrina Petrovna'ya Yaroslavl fotoğraflarını gösteriyor.

Merve'nin cevaplarında "который" dört ayrı hâlde görünüyor: "у которой" (ilgi, edatla), "с которым" (araç), "который съел" (yalın, özne) ve "в котором" (bulunma). Her birinde cins ve sayı nitelenen isimden geliyor: "женщина" → dişil, "Олег", "Миша", "дом" → eril. İrina Petrovna'nın sorusundaki "дом, который за ними" kalıbında ise "за" + araç hâli bir şeyin arkasında olmayı anlatıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. которому я помогаю (alıcı: yönelme); которую я купил (nesne: belirtme).
2. Мужчина, который живёт рядом, — учитель. Письмо, которое я читал (читала) вчера, было длинным.
3. женщина, с которой я работаю; дом, в котором я живу.
4. Это парк, где мы гуляли.

Özet kartı

1. Который ismin arkasından gelir; yan cümle virgülle ayrılır.
2. Sıfat gibi çekimlenir: который, которая, которое, которые; которого, которому, которым, о котором.
3. Cins ve sayı nitelenen isimden gelir.
4. Hâl yan cümledeki görevden gelir: özne yalın, nesne belirtme, alıcı yönelme…
5. Edat в/с/у + который yan cümlenin başında durur: в котором, с которой.
6. Yer için kısa yol: где (в котором), куда (в который).

Sonraki derse köprü

Birleşik cümlenin bir başka türü koşul cümlesidir. Sıradaki derste "если" ile kurulan gerçek koşulları ("vakit olursa gelirim") ve "бы" ile kurulan gerçekleşmemiş, hayalî koşulları ("bilseydim gelirdim") göreceğiz: "Если будет время" ile "Если бы я знал" arasındaki farkı ve "бы"nun fiilin geçmiş biçimiyle birleşmesini.