Что ve чтобы: iki "ki"

Kanca

Şu iki cümle yalnızca iki harfle ayrılıyor: "Он сказал, что я пришла" ve "Он сказал, чтобы я пришла". Birincisi "Geldiğimi söyledi" demektir: bir bilgiyi aktarır. İkincisi "Gelmemi söyledi" demektir: bir isteği, bir talimatı aktarır. Üstelik ikinci cümlede "пришла" geçmiş zaman biçiminde olsa bile hiçbir geçmiş olaydan söz etmez; gelme işi henüz olmamıştır.

Türkçe bu iki anlamı "-dığını" ve "-masını" ekleriyle ayırır; Rusça ise iki ayrı bağlaçla. Bu derste "что" ile bir bilgiyi, bir düşünceyi ya da bir duyguyu bağlamayı, "чтобы" ile bir isteği ve bir amacı bağlamayı ve "чтобы"nun ardından fiilin neden geçmiş zaman biçimine geçtiğini öğreneceksin.

Anlatım

Что: bir bilgiyi bağlamak

"Что" bağlacı bir yan cümleyi ana cümleye bağlar ve bir bilgiyi, bir düşünceyi ya da bir algıyı aktarır. En sık "знать" (bilmek), "думать" (düşünmek), "сказать" (söylemek), "видеть" (görmek), "слышать" (duymak) ve "понимать" (anlamak) fiillerinden sonra gelir: "Я знаю, что ты занят" (Meşgul olduğunu biliyorum). Bir duygudan sonra da gelir: "Я рад, что ты приехала" (Geldiğine sevindim).

Bağlaç olarak "что" vurgusuzdur ve [şta] okunur; soru kelimesi "что?" ise vurgulu [ŞTO] okunur. Yazıda "что" bağlacının önüne her zaman virgül konur. Bu virgül Rusçada zorunludur ve birleşik cümleyi gözle tanımanın en kolay yoludur.

Zaman kayması yok

"Что" ile kurulan yan cümlede fiil, olayın gerçek zamanında kalır. Biri "Я устал" dediyse aktarırken "Он сказал, что устал" dersin. Biri "Я приду" dediyse "Он сказал, что придёт" dersin: gelme işi konuşma anına göre hâlâ gelecektedir. Türkçedeki "geleceğini söyledi" yapısı da aynı mantıkla gelecek zamanı korur.

Чтобы: bir isteği bağlamak

"Чтобы" bir isteği, bir ricayı ya da bir talimatı bağlar. "Хотеть" (istemek), "просить" (rica etmek), "сказать" (söylemek, talimat vermek) gibi fiillerden sonra, istenen işi başka biri yapacaksa kullanılır: "Я хочу, чтобы ты пришёл" (Gelmeni istiyorum).

Burada en önemli kural fiilin biçimidir: "чтобы"dan sonra fiil her zaman geçmiş zaman biçimini alır, ama anlamı geçmiş değildir. "Я хочу, чтобы ты пришёл" cümlesinde gelme işi gelecektedir; "-л" eki burada bir zaman değil, bir istek kipini taşır. Fiil öznenin cinsine ve sayısına uyar: "чтобы ты пришла", "чтобы вы пришли".

Aynı kişi hem isteyen hem yapan ise "чтобы" kullanılmaz; doğrudan mastar gelir: "Я хочу прийти" (Gelmek istiyorum). Türk öğrencinin en çok yaptığı hata, "istiyorum" ile "istiyorum ki o" arasındaki bu ayrımı atlamaktır.

Чтобы: amaç bildirmek

"Чтобы" bir amacı da bağlar: "için", "-mak için", "-sın diye". Amaç cümlesinin öznesi ana cümlenin öznesiyle aynıysa mastar gelir: "Я учу русский, чтобы читать Толстого в оригинале" (Tolstoy'u aslından okumak için Rusça öğreniyorum). Özne farklıysa yine geçmiş zaman biçimi gelir: "Говори громче, чтобы все слышали" (Herkes duysun diye yüksek sesle konuş). Resmî yazıda aynı anlamı "для того чтобы" taşır.

"Сказать" ile iki anlam

"Сказать" fiili iki bağlaçla da gelebilir ve anlam tamamen değişir. "Он сказал, что я опоздала" bir bilgiyi aktarır: geç kaldığımı söyledi. "Он сказал, чтобы я не опаздывала" bir talimatı aktarır: geç kalmamamı söyledi. Bağlacı seçerken kendine şunu sor: aktardığım şey bir bilgi mi, yoksa bir istek mi?

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu iki anlamı iki ekle ayırır. Bir bilgiyi "-dığını" ya da "-acağını" ekiyle bağlar: "Geldiğini biliyorum", "Geleceğini söyledi". Bir isteği "-masını" ekiyle bağlar: "Gelmeni istiyorum", "Gelmemi söyledi". Rusçadaki "что" Türkçedeki "-dığı / -acağı" ekine, "чтобы" ise "-ması" ekine karşılık gelir. Türk öğrenci için bu, çok kullanışlı bir eşleştirmedir.

Türkçede bir de "ki" bağlacı var ve iki anlamı da taşıyabilir: "Biliyorum ki geldi" ve "İstiyorum ki gelsin". İkinci cümlede fiil istek kipine geçer: "gelsin". Rusçada da "чтобы"dan sonra fiil bir tür istek kipine geçer, ama bu kip geçmiş zaman ekiyle kurulur: "чтобы пришёл". Türkçedeki "-sın" ile Rusçadaki "чтобы … -л" aynı işi görür.

Amaç cümlelerinde de iki dil yakındır. Türkçe "-mak için" ile mastar, "-sın diye" ile başka bir özne kullanır: "Okumak için öğreniyorum", "Herkes duysun diye bağır". Rusça aynı ayrımı mastar ile "-л" biçimi arasında yapar: "чтобы читать", "чтобы все слышали".

Örnekler

İkinci ve yedinci örneği karşılaştır: aynı "он сказал" önce bir bilgiyi ("что придёт"), sonra bir talimatı ("чтобы я подождала") aktarıyor. Beşinci örnekte "пришёл" bir geçmişi değil, bir isteği anlatıyor. "Чтобы" bağlacında "что"nun "о"su vurgulu kalır: [ŞTO-bı].

Örnek diyalog

Şubat sonu. Oleg, Merve'yi arıyor; büyükannesi yeni evine yerleşmiş.

Diyalogda iki bağlaç da iki işiyle görünüyor. "Сказала, что понравился" ve "рада, что понравился" bir bilgiyi ve bir duyguyu bağlıyor. "Хочет, чтобы ты приехала" ve "просила, чтобы ты привезла" başka birinden istenen işi "-л" biçimiyle bağlıyor. Merve'nin son cümlesindeki "чтобы говорить" ise aynı öznenin amacını mastarla söylüyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Я знаю, что он болеет (bilgi). Врач сказал, чтобы я пил больше воды (talimat).
2. Я хочу, чтобы ты пришёл (пришла). Я хочу прийти.
3. Говори медленно, чтобы я понял (поняла). Я рада, что вы пришли.
4. Он сказал, что приедет летом. Он сказал, чтобы я приехала летом.

Özet kartı

1. Что: bilgi, düşünce, algı, duygu; önünde hep virgül; vurgusuz [şta].
2. Что-cümlesinde fiil gerçek zamanında kalır: сказал, что придёт.
3. Чтобы + başka özne: fiil -л biçiminde, ama anlamı istek: хочу, чтобы ты пришёл.
4. Aynı özne: чтобы yok, mastar var: хочу прийти.
5. Amaç: чтобы + mastar (aynı özne) ya da + -л biçimi (başka özne).
6. Сказать, что = bilgi aktarmak; сказать, чтобы = talimat aktarmak.

Sonraki derse köprü

"Что" ve "чтобы" bir cümleyi bir fiile bağladı. Bir cümleyi bir isme bağlamak için ise başka bir kelime gerekir. Sıradaki derste "который" ilgi zamirini göreceğiz: Türkçede "yan dairede oturan kadın" ya da "dün okuduğum kitap" gibi "-an" ve "-dığı" ekleriyle kurulan yapıların Rusçadaki karşılığını ve bu zamirin cins, sayı ve hâl bakımından nasıl uyum gösterdiğini.