Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Пере-: karşıya geçmek (перейти улицу / через мост); переехать = taşınmak.
- Про-: мимо + ilgi (yanından), через + belirtme (içinden), mesafe; проехать остановку; прошло два часа.
- Под- + к + yönelme: yaklaşmak (подойти к окну); подходить = yakışmak, uymak.
- Об- + belirtme: etrafından dolaşmak (обойти лужу), her yeri gezmek (обойти весь город).
- Yazım: подо-, обо- (йти önünde); подъ-, объ- (ехать önünde).
- Çiftler: переходить, проходить, подходить, обходить; -езжать ile taşıtla.
Kanca
Türkçede "geçmek" fiili çok işe yarar: caddeyi geçersin, bir dükkânın önünden geçersin, zaman geçer. Rusça bu üç "geçmek"i ayırır. Caddenin bir yakasından öbürüne geçmek "перейти улицу"dur; bir şeyin yanından geçip gitmek "пройти мимо"dur; zaman geçince de "прошло два часа" denir. Aynı kök, iki farklı önek ve bambaşka resimler.
Bir şehirde yürümek bu ayrımlarla doludur. Bir kavşakta karşıya geçer, bir binanın önünden geçer, birine yaklaşır, bir su birikintisinin etrafından dolaşırsın. Bu derste "пере-", "про-", "под-" ve "об-" öneklerini, istedikleri edatlarla birlikte ve şaşırtıcı mecaz anlamlarıyla öğreneceksin.
Anlatım
Пере-: bir yandan öbür yana
"Перейти" ve "переехать" bir sınırın, bir engelin üstünden karşıya geçmeyi anlatır. Geçilen şey belirtme hâlinde gelir, ya doğrudan ya da "через" edatıyla: "перейти улицу", "перейти через мост". Yayaların karşıya geçtiği yere de aynı kökten "переход" (geçit) denir; bir yeraltı geçidi "подземный переход"tur.
"Переехать" fiilinin gündelik dilde çok önemli bir anlamı daha var: taşınmak. "Мы переехали в новую квартиру" (Yeni bir daireye taşındık) cümlesinde önek bir yerden başka bir yere geçişi anlatır. Bir Rus "Я переехал в Москву" dediğinde Moskova'ya taşındığını söyler, bir köprüden geçtiğini değil.
Про-: içinden, yanından, ötesine
"Пройти" ve "проехать" bir şeyin yanından ya da içinden geçip gitmeyi anlatır. Yanından geçmek "мимо" ve ilgi hâliyle söylenir: "пройти мимо магазина". İçinden geçmek "через" ve belirtme hâliyle: "пройти через парк". Bir mesafeyi kat etmek doğrudan belirtme hâliyle: "пройти два километра".
"Проехать" bazen istenmeyen bir şeyi anlatır: bir yeri kaçırmak. "Я проехал остановку" (Durağı kaçırdım, geçtim) toplu taşımada sık duyulan bir cümledir. Zaman için de aynı önek kullanılır: "Прошло два часа" (İki saat geçti), "Прошёл год" (Bir yıl geçti). Davette "Проходите!" kalıbı, misafiri içeri buyur etmenin ya da sırada ilerlemeye çağırmanın yoludur.
Под-: yaklaşmak
"Подойти" ve "подъехать" bir şeye ya da birine yaklaşmayı anlatır ve "к" ile yönelme hâli ister: "подойти к окну", "подъехать к дому". Bir öğretmen "Подойдите ко мне" (Yanıma gelin) der, bir taksi şoförü "Я подъезжаю" (Yaklaşıyorum) diye telefon eder. "Под-" öneki "йти" önünde "подо-" olur; "ехать" önünde sert işaret alır: "подъехать" [pad-YE-hat'].
"Подходить" fiilinin bir mecaz anlamı daha var: uymak, yakışmak. "Этот цвет тебе подходит" (Bu renk sana yakışıyor), "Это время мне подходит" (Bu saat bana uyar). Kişi yönelme hâline girer; Türkçedeki "sana yakışıyor" yapısına benzer.
Об-: etrafından dolaşmak
"Обойти" ve "объехать" bir şeyin etrafından dolaşmayı anlatır ve geçilen şey belirtme hâlinde gelir: "обойти лужу" (su birikintisinin etrafından dolaşmak), "объехать пробку" (trafik sıkışıklığının etrafından dolaşmak). Bir yerin her yerini gezmek de bu önekle söylenir: "обойти весь город" (bütün şehri gezmek). Önek "йти" önünde "обо-" olur: "обойти" [a-bay-Tİ].
| Önek | Ne anlatır? | Edat / hâl | Örnek |
|---|---|---|---|
| пере- | karşıya geçmek; taşınmak | belirtme / через + belirtme | перейти улицу |
| про- | yanından, içinden geçmek; kaçırmak; zaman | мимо + ilgi, через + belirtme | пройти мимо магазина |
| под- | yaklaşmak; yakışmak | к + yönelme | подойти к окну |
| об- | etrafından dolaşmak; her yeri gezmek | belirtme | обойти лужу |
Bütün bu fiiller görünüş çifti kurar: "перейти / переходить", "пройти / проходить", "подойти / подходить", "обойти / обходить"; taşıtla gitmede "-езжать": "переезжать", "проезжать", "подъезжать", "объезжать".
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçenin "geçmek" fiili Rusçada en az iki öneke dağılır. "Caddeyi geçmek" bir yakadan öbürüne geçiştir ve "пере-" ister; "dükkânın önünden geçmek" yanından geçip gitmektir ve "про-" ister. "Zaman geçti" ise yine "про-" ile söylenir. Türk öğrenci "geçmek" kelimesini her gördüğünde kendine şunu sorabilir: bir şeyin karşısına mı, yoksa yanından mı geçiliyor?
Taşınma anlamında iki dil farklı resimler kullanır. Türkçe "taşınmak" der ve eşyaların taşınmasını öne çıkarır; Rusça "переехать" der ve bir yerden öbürüne geçişi öne çıkarır. "Durağı kaçırmak" ise Türkçede kaçırma fikriyle, Rusçada "проехать" ile, yani durağın yanından geçip gitme fikriyle söylenir.
Mecaz anlamlarda bir benzerlik var. "Подходить" fiilinin "yakışmak, uymak" anlamı Türkçedeki "uymak" fiiliyle çok yakındır: "Bu saat bana uyar" ile "Это время мне подходит" aynı yapıdadır; ikisinde de kişi yönelme hâlindedir. "Etrafından dolaşmak" ise Türkçede bir ek ve fiil öbeğiyle, Rusçada tek bir önekli fiille söylenir: "обойти".
Örnekler
Dördüncü örnekteki "остановку" kelimesinde "в" harfi [f] sesine döner, çünkü ardından ötümsüz "к" gelir. Sekizinci örnekte "подходит" kelimesindeki "д" ötümsüz "х" önünde [t] olur. Onuncu örnekteki "пробка" kelimesi asıl olarak "mantar tıpa" demektir; trafiği tıkayan araç kuyruğu için mecaz olarak kullanılır ve "б" "к" önünde [p] okunur.
Örnek diyalog
İstiklal Caddesi, öğleden sonra. Rus bir çift Merve'ye yol soruyor.
Merve'nin tarifinde iki önek yan yana çalışıyor: "перейдите площадь" meydanı bir yandan öbür yana geçmeyi, "пройдите мимо магазинов" dükkânların yanından geçip gitmeyi anlatıyor. "Мимо башни вы не пройдёте" kalıbı "kuleyi kaçıramazsınız, mutlaka görürsünüz" demenin Rusçadaki doğal yoludur. "Вы не подскажете…?" ise yol sormanın en kibar biçimlerinden biridir.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"Я перешёл мимо магазина."
— Türkçedeki tek "geçmek" fiili aynı önekle aktarılır. Doğrusu: yanından geçmek "про-" ile: "Я прошёл мимо магазина."
Yaygın yanlış"Подойди окну."
— "Под-" önekinden sonra edat unutulur. Doğrusu: "к" + yönelme hâli: "Подойди к окну."
Yaygın yanlış"Мы переходили в новый дом" (taşınmak anlamında)
— Yaya kökü kullanılır. Doğrusu: taşınmak her zaman "переехать / переезжать": "Мы переехали в новый дом."
Mini alıştırma
Cevaplar
- Осторожно переходи дорогу (karşıya geçmek). Мы прошли мимо парка (yanından geçmek).
- к двери, мимо школы, через мост.
- В прошлом году мы переехали в Измир. Это платье тебе подходит.
- Я проехал (проехала) остановку! Мы обошли весь музей.
Özet kartı
- Пере-: karşıya geçmek (перейти улицу / через мост); переехать = taşınmak.
- Про-: мимо + ilgi (yanından), через + belirtme (içinden), mesafe; проехать остановку; прошло два часа.
- Под- + к + yönelme: yaklaşmak (подойти к окну); подходить = yakışmak, uymak.
- Об- + belirtme: etrafından dolaşmak (обойти лужу), her yeri gezmek (обойти весь город).
- Yazım: подо-, обо- (йти önünde); подъ-, объ- (ехать önünde).
- Çiftler: переходить, проходить, подходить, обходить; -езжать ile taşıtla.
Sonraki derse köprü
Şimdiye kadar hep kendi başımıza hareket ettik. Ama bazen elimizde bir şey taşır, bir arabayla bir şey götürür ya da birini yanımızda bir yere götürürüz. Sıradaki derste bu üç işi anlatan taşıma fiillerini göreceğiz: elde taşımak için "нести / носить", taşıtla götürmek için "везти / возить" ve yol göstererek götürmek için "вести / водить".