По-, до-, за-, от-: yola çıkmak, varmak, uğramak, uzaklaşmak

Kanca

Rus metro ve tren istasyonlarında sık duyulan bir uyarı var: "Отойдите от края платформы" (Peronun kenarından uzaklaşın). Aynı yolculukta bir arkadaşın sana "Зайди ко мне после работы" (İşten sonra bana uğra) diye mesaj atabilir, bir yabancı da "Как дойти до вокзала?" (Gara kadar nasıl yürünür?) diye sorabilir. Üç cümlede üç ayrı önek var ve her biri hareketin başka bir yüzünü anlatıyor: uzaklaşmak, uğramak, ulaşmak.

Bu dört önek, varış ve çıkış öneklerinden daha ince işler görür. Hareketin başlangıcını, bir sınıra kadar sürmesini, yol üstünde kısa bir duraklamayı ya da bir noktadan biraz açılmayı anlatırlar. Bu derste "по-", "до-", "за-" ve "от-" öneklerini, istedikleri edatları ve gündelik dildeki en sık kalıplarını öğreneceksin.

Anlatım

По-: yola koyulmak

"Пойти" ve "поехать" hareketin başlangıcını anlatır: yola çıkmak, harekete geçmek. "Он пошёл в магазин" (Markete gitti) cümlesi birinin markete doğru yola çıktığını söyler; oraya varıp varmadığını söylemez. Bu yüzden biri "Где Олег?" diye sorduğunda "Пошёл в магазин" cevabı "markete gitti, yolda ya da orada" demektir.

"По-" öneki yalnız tek yönlü köklere eklenir ve bitmiş bir fiil verir; bu anlamda bitmemiş bir eşi yoktur. Gelecek zamanı bir niyet ya da plan anlatır: "Завтра я поеду в Москву" (Yarın Moskova'ya gideceğim). Konuşmada "Пошли!" ya da "Поехали!" (Hadi gidelim, hadi yola çıkalım) birlikte harekete geçme çağrısıdır.

До-: bir yere kadar ulaşmak

"Дойти" ve "доехать" bir hedefe kadar ulaşmayı anlatır ve her zaman "до" edatı ile ilgi hâli ister: "дойти до вокзала", "доехать до дачи". Önek ile edat aynı sesi taşır; bu, ezberi kolaylaştıran bir ipucudur. Yol tarifinde çok sık kullanılır: "Как доехать до центра?" (Merkeze nasıl gidilir?).

"До-" önekli fiil hedefe varılıp varılmadığını vurgular. "Мы дошли до парка за десять минут" (Parka on dakikada yürüdük) varışı ve süreyi birlikte söyler. Bitmemiş eşleri "доходить" ve "доезжать"tır: "Автобус доезжает до центра?" (Otobüs merkeze kadar gidiyor mu?).

За-: uğramak

"Зайти" ve "заехать" yol üstünde bir yere kısa bir süre uğramayı anlatır. Bir yere uğramak "в / на" ve belirtme hâliyle, bir insana uğramak "к" ve yönelme hâliyle söylenir: "зайти в аптеку", "зайти к другу". Bir şeyi ya da birini almak için uğramak ise "за" ve araç hâliyle kurulur: "зайти за хлебом" (ekmek almaya uğramak), "заехать за сестрой" (kız kardeşi almak için uğramak).

Davetlerde "заходить" çok sıcak bir fiildir: "Заходи в гости!" (Bize de uğra!), "Заходите ещё!" (Yine bekleriz!). Mağazalarda ve kafelerde kapıda bu son cümle sık duyulur. "За-" önekinin bir anlamı daha var: bir şeyin arkasına geçmek. "Зайти за угол" köşeyi dönmek, köşenin arkasına geçmektir.

От-: biraz uzaklaşmak

"Отойти" ve "отъехать" bir noktadan biraz açılmayı anlatır ve "от" edatı ile ilgi hâli ister: "отойти от двери" (kapıdan çekilmek), "отъехать от дома" (evden biraz uzaklaşmak). "Уйти" birinin tamamen ayrıldığını söylerken, "отойти" yalnızca birkaç adım uzaklaştığını söyler: "Он отошёл на минуту" (Bir dakikalığına yanından ayrıldı).

Trenler için "отходить" fiili kalkışı anlatır: "Поезд отходит в девять" (Tren dokuzda kalkıyor). Önek "йти" kökünün önünde "ото-" biçimini alır: "отойти" [a-tay-Tİ]; taşıtla gitmede ise sert işaretle yazılır: "отъехать".

Türkçe ile karşılaştırma

Bu dört önekin Türkçedeki karşılıkları dört ayrı yapıdır. "По-" Türkçedeki "yola çıkmak" ya da sadece "gitmek"tir; "до-" Türkçedeki "-e kadar gitmek" ya da "varmak"tır; "за-" Türkçedeki "uğramak"tır; "от-" ise "çekilmek" ya da "biraz uzaklaşmak"tır. Türkçe bu anlamları ayrı fiillerle ve eklerle söyler; Rusça aynı kökün önüne küçük bir hece koyar.

Edatlarda iki dil birbirine çok yakın çalışır. "До вокзала" Türkçedeki "gara kadar" ile aynı işi görür: bir sınır, bir varış noktası. "От двери" Türkçedeki "kapıdan" ile aynıdır: ayrılma noktası. "Зайти в аптеку" Türkçedeki "eczaneye uğramak" ile hem fiil hem yönelme bakımından örtüşür.

En ilginç fark "за" + araç hâli kalıbındadır. Türkçe bir amacı "ekmek almaya uğramak" ya da "ekmek için çıkmak" diye söyler. Rusça bunu tek bir edatla, kısaca anlatır: "зайти за хлебом", kelimesi kelimesine "ekmeğin ardından uğramak". "Kız kardeşimi almaya gidiyorum" Rusçada "Я еду за сестрой" olur.

Örnekler

İkinci örnekte "пошёл" kelimesi yola çıkışı anlatır; adamın şu an markette mi yolda mı olduğu belli değildir. Dördüncü örnekteki "вокзал" kelimesinde "кз" ötümlüleşerek [gz] olur. Sekizinci örnekteki "за хлебом" kalıbında "за" yer değil amaç bildirir ve araç hâli ister.

Örnek diyalog

İstanbul'daki kurs bitti. Merve, Derya ve Kemal sınıftan çıkıyor; kapıda İrina Petrovna.

Bu kısa konuşmada dört önekin dördü de görünüyor. İrina Petrovna "заходите" ile bir davet yapıyor; Derya "зайду в банкомат" ile yol üstündeki kısa bir uğramayı anlatıyor. Merve "дойдём за пять минут" ile varışı ve süreyi, "отойди от двери" ile birkaç adımlık bir çekilmeyi istiyor. "Пойдём" ve "пошли" ise yola çıkma çağrısıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Я зайду в магазин (uğrama), а потом к тебе. Мы дошли до метро (varış).
2. от двери, к бабушке, за сестрой.
3. Завтра я поеду в Казань. Заходи ко мне вечером!
4. "Ушёл" tamamen ayrıldığını, "отошёл" yalnızca birkaç adım uzaklaştığını söyler.

Özet kartı

1. По-: yola çıkmak; yalnız bitmiş: пойти, поехать; Пошли! Поехали!
2. До- + до + ilgi: bir yere kadar ulaşmak: дойти до вокзала, доехать до дачи.
3. За-: uğramak: зайти в аптеку, к другу; amaç за + araç: за хлебом; köşeyi dönmek: за угол.
4. От- + от + ilgi: biraz uzaklaşmak: отойти от двери; trenin kalkışı: поезд отходит.
5. Önekli fiillerin bitmemiş eşi: доходить, заходить, отходить; доезжать, заезжать, отъезжать.
6. Ушёл = tamamen ayrıldı; отошёл = birkaç adım uzaklaştı.

Sonraki derse köprü

Bir şehirde yürürken bir caddeyi karşıdan karşıya geçer, bir binanın yanından geçip gider, birine yaklaşır ya da bir engelin etrafından dolaşırsın. Sıradaki derste bu dört hareketi taşıyan önekleri göreceğiz: "перейти улицу" kalıbındaki "пере-", "пройти мимо" kalıbındaki "про-", "подойти к" kalıbındaki "под-" ve "обойти" kelimesindeki "об-".