Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Çoğul ilgi hâlini isteyenler: 5 ve sonrası, много, мало, несколько, сколько, нет, ölçü ve kap.
- Sert sessizle biten eril: -ов (студентов); -й ve vurgusuz -ц: -ев (музеев, месяцев).
- -ь ile biten isimler ve -ж/-ш/-ч/-щ ile biten eriller: -ей (рублей, врачей, ночей).
- -а/-я ve -о ile bitenler eksiz (книг, мест); -ия/-ие: -ий (лекций, зданий).
- Kayan ünlü: девушек, ручек, окон, писем, сестёр.
- Düzensizler: друзей, братьев, стульев, детей, лет, людей / пять человек.
Kanca
Türkçede "çok öğrenci" dersin, "çok öğrenciler" demezsin. Rusça tam tersini yapar: "много студентов" der, yani ismi hem çoğul yapar hem de bir hâl ekiyle işaretler. Kelimesi kelimesine "öğrencilerin çokluğu" gibi bir şey söyler. Bir şehirdeki müzeleri, bir sınıftaki kızları, bir yıldaki ayları saymak istediğin anda bu biçimle karşılaşırsın.
Çoğul ilgi hâli Rus öğrencilerin bile bazen duraksadığı, ama gündelik dilde her an karşına çıkan bir biçimdir. Üç sonu var: "-ов", "-ей" ve hiç ek almamak. Bu derste hangi ismin hangi sonu aldığını düzenli bir haritaya oturtacak, sık kullanılan düzensizleri öğrenecek ve bu biçimi isteyen kelimeleri tanıyacaksın.
Anlatım
Bu biçimi kim ister?
Çoğul ilgi hâli birkaç durumda zorunludur. Beş ve daha büyük sayılardan sonra gelir: "пять студентов", "двадцать лет". Miktar kelimelerinden sonra gelir: "много" (çok), "мало" (az), "несколько" (birkaç), "сколько" (kaç). Çoğul bir şeyin yokluğunu söylerken "нет" ile gelir: "нет билетов" (bilet yok). Ölçü ve kaplardan sonra, sayılabilen şeyler için de bu biçim kullanılır: "килограмм яблок" (bir kilo elma).
Sayılamayan şeylerde tekil kalır: "много времени", "мало воды". Bu ayrım A2'de gördüğün tekil ilgi hâlinin devamıdır. Sayılabilen bir şeyi soruyorsan çoğul, sayılamayan bir şeyi soruyorsan tekil ilgi kullanırsın: "Сколько книг?" ama "Сколько сахара?".
Üç son: hangi isim hangisini alır?
Kural ismin cinsine değil, tekil yalın hâlinin son harfine bakar. Önce sona bak, sonra aşağıdaki gruplardan birine yerleştir.
"-ов / -ев" alan isimler. Sert bir sessizle biten eril isimler "-ов" alır: "студент" → "студентов", "стол" → "столов", "город" → "городов". "-й" ile bitenler "-ев" alır: "музей" → "музеев", "трамвай" → "трамваев". "-ц" ile bitenlerde vurgu sondaysa "-ов", değilse "-ев" gelir: "отец" → "отцов", ama "месяц" → "месяцев".
"-ей" alan isimler. "-ь" ile biten eril ve dişil isimler "-ей" alır: "рубль" → "рублей", "словарь" → "словарей", "тетрадь" → "тетрадей", "ночь" → "ночей". Ayrıca "ж, ш, ч, щ" ile biten eril isimler de bu sonu alır: "врач" → "врачей", "нож" → "ножей", "карандаш" → "карандашей". "-е" ile biten nötr isimlerin çoğu da "-ей" alır: "море" → "морей", "поле" → "полей".
Eksiz isimler. "-а / -я" ile biten dişil isimler ve "-о" ile biten nötr isimler eklerini kaybeder ve çıplak gövde kalır: "книга" → "книг", "мама" → "мам", "место" → "мест", "слово" → "слов". "-ия" ile biten dişiller "-ий", "-ие" ile biten nötrler de "-ий" olur: "лекция" → "лекций", "здание" → "зданий", "упражнение" → "упражнений".
| Tekilin sonu | Çoğul ilgi | Örnek |
|---|---|---|
| sert sessiz (eril) | -ов | студент → студентов |
| -й, vurgusuz -ц | -ев | музей → музеев, месяц → месяцев |
| -ь, -ж, -ш, -ч, -щ | -ей | рубль → рублей, врач → врачей |
| -а / -я, -о | ek yok | книга → книг, место → мест |
| -ия, -ие | -ий | лекция → лекций, здание → зданий |
Kayan ünlü
Ek düşünce gövdenin sonunda iki sessiz yan yana kalabilir. Rusça çoğu zaman bu ikisinin arasına bir ünlü sokar. "к" ile biten gövdelerde bu ünlü genellikle "о" ya da "е"dir: "девушка" → "девушек", "ручка" → "ручек", "студентка" → "студенток", "ложка" → "ложек". Nötr isimlerde de aynısı olur: "окно" → "окон", "письмо" → "писем". Birkaç kelimede ünlü "ё" olarak gelir ve vurguyu alır: "сестра" → "сестёр".
Kayan ünlüyü tahmin etmek her zaman kolay değildir, ama bir eğilim vardır: "ж, ш, ч" ya da yumuşak bir sessizden sonra "е" (девушек, ручек, писем), sert bir sessizden sonra "о" (студенток, окон) yazılır. Sık kullanılan kelimelerin çoğul ilgi biçimini kelimeyle birlikte öğrenmek en sağlam yoldur.
Sık kullanılan düzensizler
Bazı isimler çoğulu düzensiz kurduğu için çoğul ilgi hâlinde de beklenmedik bir biçim alır. "Друг" kelimesinin çoğulu "друзья"dır, çoğul ilgisi "друзей" olur. "Брат" → "братья" → "братьев", "стул" → "стулья" → "стульев" aynı yolu izler. "Сын" kelimesi "сыновей" olur.
En sık karşına çıkacak iki düzensiz zaman ve insan kelimeleridir. "Год" (yıl) beşten sonra "лет" olur: "пять лет", "двадцать лет". "Человек" (insan) sayılardan sonra aynı kalır, "пять человек", ama "много" ve "мало" sonrasında "людей" gelir: "много людей". "Ребёнок" (çocuk) ise "детей" olur: "Сколько у вас детей?".
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçe sayıdan ve miktar kelimesinden sonra ismi tekil bırakır: "beş öğrenci", "çok kitap", "birkaç gün". Çokluğu sayı ya da "çok" zaten söylediği için ismin ayrıca çoğul eki alması gereksiz sayılır. Rusça aynı durumda ismi iki kez işaretler: hem çoğul yapar hem de ilgi hâline sokar. "Много книг" kelimesi kelimesine "kitapların çoğu" değil, "kitaplardan çok" gibi bir anlam taşır; miktar kelimesi ismi kendine bağlar.
Kayan ünlü konusunda iki dil birbirinin aynası gibidir. Türkçede bir ek gelince gövdedeki bir ünlü düşebilir: "ağız" → "ağzı", "burun" → "burnu", "oğul" → "oğlu". Rusçada ise ek düşünce gövdeye bir ünlü girer: "девушка" → "девушек", "окно" → "окон". Türkçe konuşan bir öğrenci bu kayma fikrine yabancı değildir; yalnızca yön terstir.
Bir benzerlik daha var. Türkçede "yıl" ile "sene" iki ayrı kelimedir ve ikisi de yaşayan dilde kullanılır. Rusçada da "год" ile "лет" iki ayrı kökten gelir, ama ikisi tek bir paradigmanın parçasıdır: "один год", "два года", "пять лет". Türk öğrencinin burada yapması gereken, "пять годов" demek yerine "лет" kelimesini doğrudan hafızaya almaktır.
Örnekler
İkinci örnekteki "студентов" kelimesinin sonundaki "в" ötümsüzleşir ve [f] okunur; "-ов" ve "-ев" ekleri hep böyle duyulur. Dokuzuncu örnekteki "деньги" (para) yalnızca çoğul kullanılan bir kelimedir ve çoğul ilgisi kayan ünlüyle "денег" olur. Altıncı örnekte "двенадцать" kelimesinin ortasındaki "д" okunmaz.
Örnek diyalog
İstanbul'a dönen Merve, yaz planı yapan Oleg'le görüntülü konuşuyor.
Merve'nin cevabında iki farklı çoğul ilgi biçimi yan yana duruyor: "музеев" ("-й" ile biten eril) ve "мечетей" ("-ь" ile biten dişil "мечеть"). Oleg'in kısa sorusu "А дворцов?" "много" kelimesini tekrarlamadan önceki cümleye bağlanır; "дворец" kelimesinin "е"si kayan ünlüdür ve ek gelince düşer. "Футболка" kelimesi ise "к" önünde "о" kazanır: "футболок". "С братом" sözünde "с" ötümlü "б" önünde [z] okunur.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"Много студенты."
— Türkçedeki "çok öğrenci" yapısı Rusça çoğulla birleştirilir. Doğrusu: miktar kelimesinden sonra çoğul ilgi hâli: "много студентов".
Yaygın yanlış"Пять годов."
— "Год" kelimesine düzenli "-ов" eki eklenir. Doğrusu: beşten sonra "лет": "пять лет".
Yaygın yanlış"Много человеков."
— "Человек" düzenli bir isim gibi çekimlenir. Doğrusu: "много людей"; sayıdan sonra ise "пять человек".
Yaygın yanlış"Несколько девушков."
— "-а" ile biten dişil isme eril "-ов" eklenir. Doğrusu: ek düşer, kayan ünlü girer: "несколько девушек".
Mini alıştırma
Cevaplar
- студентов, музеев, врачей, книг, зданий.
- театров, билетов, месяцев. Üçünde de sayılabilen bir isim var; bu yüzden çoğul ilgi hâli geliyor.
- девушек, ручек, окон, писем.
- У меня много друзей. Пять лет. Сколько у вас детей?
Özet kartı
- Çoğul ilgi hâlini isteyenler: 5 ve sonrası, много, мало, несколько, сколько, нет, ölçü ve kap.
- Sert sessizle biten eril: -ов (студентов); -й ve vurgusuz -ц: -ев (музеев, месяцев).
- -ь ile biten isimler ve -ж/-ш/-ч/-щ ile biten eriller: -ей (рублей, врачей, ночей).
- -а/-я ve -о ile bitenler eksiz (книг, мест); -ия/-ие: -ий (лекций, зданий).
- Kayan ünlü: девушек, ручек, окон, писем, сестёр.
- Düzensizler: друзей, братьев, стульев, детей, лет, людей / пять человек.
Sonraki derse köprü
Çoğulun en zor biçimini gördün; geri kalanlar şaşırtıcı derecede düzenlidir. Sıradaki derste çoğulun yönelme, araç ve bulunma hâllerini ele alacağız: hemen hemen her isimde cinsten bağımsız olarak aynı üç eki alan "к друзьям", "с друзьями", "о друзьях" gibi biçimleri.