Canlı nesnelerde belirtme hâli: Я вижу брата

Kanca

Pencereden bakan biri iki şey söylüyor: "Я вижу дом" ve "Я вижу брата". Birinde bir ev, öbüründe bir kardeş görülüyor. İki isim de eril, ikisi de sessizle bitiyor, ikisi de aynı fiilin nesnesi. Ama ev olduğu gibi kalıyor, kardeş "-а" alıyor.

Rusça nesneyi çekerken canlı ile cansızı ayırır. Bu ayrım her cinste aynı derecede görünmez: en çok eril isimlerde kendini belli eder. Bu derste kuralın nerede işlediğini, nerede sessiz kaldığını ve sık kullanılan fiillerle nasıl birleştiğini öğreneceksin.

Anlatım

Canlı ne demek?

Rusça dilbilgisinde "canlı" (одушевлённый) insanları ve hayvanları kapsar. Bitkiler, nesneler, kurumlar ve kavramlar cansızdır. "Кот" (kedi) ve "друг" (arkadaş) canlı, "дерево" (ağaç) ve "город" (şehir) cansızdır. Soru da bu ayrımı yansıtır: canlılar için "кого?" (kimi?), cansızlar için "что?" (neyi?).

Eril canlılar: ilgi hâli biçimi

Sessizle ya da "-ь/-й" ile biten eril canlı isimler belirtme hâlinde ilgi hâlinin biçimini alır. A2.1'deki ekler aynen kullanılır:

Cansız eril isimler A1.37'deki gibi değişmez: "вижу дом", "вижу стол". Aynı fiil, aynı cins, iki ayrı sonuç.

Dişil canlılar: yeni bir şey yok

"-а" ve "-я" ile biten isimler canlı da olsa cansız da olsa "-у" ve "-ю" alır: "вижу маму" [MA-mu], "вижу сестру" [sist-RU], "вижу Таню". "-ь" ile biten dişil canlılar ise değişmez: "люблю дочь" (kızımı seviyorum), "вижу мать".

"-а" ile biten eril canlılar

"Папа", "дедушка", "мужчина" (erkek, adam) gibi eril isimler sonlarına göre çekilir ve dişil isimler gibi "-у" alır: "люблю папу" [PA-pu], "жду дедушку" [DE-duş-ku], "вижу мужчину" [mu-ŞŞİ-nu]. Cins eril olsa da ek, kelimenin sonundan gelir.

Sıfatlar ve iyelik

Eril canlı bir ismi niteleyen sıfat ya da iyelik kelimesi de ilgi hâli biçimini alır: "вижу нового друга" [NO-va-va DRU-ga] (yeni arkadaşı görüyorum), "знаю моего брата" [ma-yi-VO BRA-ta] (kardeşimi tanıyorum). Cansız bir isimde aynı sıfat değişmez: "вижу новый дом".

Dişil sıfatlar ise canlılık ayrımı yapmaz: "вижу новую машину" ve "вижу новую соседку" aynı eki taşır.

Çoğulda

Çoğulda canlılık ayrımı bütün cinslere yayılır: canlı çoğul nesneler çoğul ilgi hâli biçimini alır. "Вижу студентов" (öğrencileri görüyorum), "люблю кошек" (kedileri severim). Cansız çoğullar ise A1.37'deki gibi değişmez: "вижу дома" (evleri görüyorum). Bu eklerin tamamına sonra döneceğiz; şimdilik bu farkın varlığını bilmen yeter.

Bu yapıyı sık kullanan fiiller

• "видеть" (görmek): вижу [Vİ-ju], видишь
• "знать" (tanımak, bilmek): знаю
• "любить" (sevmek): люблю
• "ждать" (beklemek): жду [JDU], ждёшь
• "встречать" (karşılamak): встречаю [fstri-ÇA-yu]
• "слушать" (dinlemek): слушаю
• "понимать" (anlamak): понимаю

Kimi? sorusu

Nesneyi sorarken de canlılık ayrımı görünür. Bir kişiyi soruyorsan "кого?" [ka-VO] kullanırsın: "Кого ты ждёшь?" (Kimi bekliyorsun?), "Кого ты видишь?" (Kimi görüyorsun?). Bir şeyi soruyorsan "что?": "Что ты видишь?" (Ne görüyorsun?). "Кого" kelimesinde "г" [v] okunur, tıpkı "его" ve "нового" gibi. Cevap ise sorunun hâlini taşır: "Кого ты ждёшь? — Брата."

Bu soru biçimi A2.1'deki ilgi hâli sorusuyla aynıdır. Rusçada eril canlıların belirtme ve ilgi hâlleri her yerde birlikte hareket eder; birini öğrenen öbürünü de öğrenmiş olur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe nesneyi işaretlerken belirliliğe bakar: "bir kedi gördüm" ve "kediyi gördüm". Rusça ise canlılığa bakar. Bu iki ölçüt çoğu zaman örtüşür, çünkü bir insandan söz ederken çoğunlukla belli bir kişiyi kastederiz: "kardeşimi görüyorum". Bu yüzden Türk öğrenci "брата" biçimini kolay benimser.

Ayrıldıkları yer belirsiz canlılardır. Türkçede "bir kedi gördüm" cümlesinde nesne ek almaz; Rusçada "Я вижу кота" yine "-а" alır, çünkü kedi canlıdır. Tersine, Türkçede "evi görüyorum" derken ek gelir; Rusçada "вижу дом" ek almaz, çünkü ev cansızdır. Rusçada ölçüt belirlilik değil, nesnenin yaşayıp yaşamadığıdır.

Türk öğrenci için yararlı bir alışkanlık şudur: eril bir nesne söyleyeceğin her an kendine "bu bir canlı mı?" diye sor. Cevap evetse ilgi hâli biçimi gelir. Dişil isimlerde bu soruyu sormana gerek yoktur; ek her durumda aynıdır.

Örnekler

Son örnek kuralı tek cümlede gösteriyor: aynı fiil, iki eril nesne, iki ayrı sonuç. Yedinci örnekteki "кормлю" (besliyorum) "кормить" fiilinden gelir ve A1.29'daki gibi birinci tekilde araya "л" girer. Sekizinci örnekte hem sıfat ("нового") hem isim ("соседа") canlılık yüzünden ilgi hâli biçiminde.

Örnek diyalog

Moskova, Şeremetyevo Havalimanı'nın geliş salonu. Tolga uçaktan yeni inmiş; arkadaşı Наташа (Nataşa) babasını onu karşılamaya göndermiş ve telefonda yönlendiriyor.

Konuşmada canlı nesneler her yerde: "моего папу", "высокого мужчину", "тебя", "меня". Dikkat et: "мужчина" eril ama "-а" ile bitiyor, bu yüzden "мужчину" oluyor; önündeki sıfat ise eril canlı olduğu için "высокого". "У выхода" (çıkışta) A2.1'deki "у" + ilgi hâlidir. Sergey İvanoviç misafire saygıyla ama sıcak bir "ты" ile sesleniyor: yaşça büyük olan genç birine "ты" diyebilir, genç olan ise "вы" ve baba adıyla karşılık verir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. брата, стол, сестру, Игоря, дедушку, город.
2. Я знаю учителя, но не знаю школу.
3. Я люблю папу и маму.
4. "Мы ждём нашего нового учителя." Eril canlı nesne; iyelik ve sıfat da ilgi hâli biçimini alır.

Özet kartı

1. Canlı: insanlar ve hayvanlar. Soru: кого? Cansız: что?
2. Eril canlı tekil: ilgi hâli biçimi (брата, Игоря, кота).
3. Eril cansız tekil değişmez: дом, стол.
4. "-а/-я" ile biten isimler canlı da olsa "-у/-ю" alır: маму, папу.
5. Sıfat: вижу нового друга, ama вижу новый дом.
6. Çoğulda canlılar çoğul ilgi hâli biçimi alır: вижу студентов.

Sonraki derse köprü

Diyalogda Tolga'nın babayı gördüğünü söylerken "меня" ve "тебя" biçimleri sık sık karşımıza çıktı. Bu zamirleri şimdiye kadar parça parça öğrendin: "меня" (beni, benim), "мне" (bana), "мной" (benimle). Sıradaki derste kişi zamirlerinin bütün hâllerini tek bir tabloda toplayacağız.