Araç hâliyle meslek ve uğraş: работать врачом

Kanca

Türkçede "Doktor olarak çalışıyorum" derken mesleği bir "olarak" ile işe bağlarız. Rusça bu küçük köprü kelimeyi kullanmaz; mesleği doğrudan araç hâline sokar: "Я работаю врачом" [ra-BO-ta-yu vra-ÇOM]. Kelimesi kelimesine "doktorla çalışıyorum" gibi duyulsa da hiç kimse yanında bir doktorla çalıştığını sanmaz.

Meslekleri öğrendiğimiz derste bu sorunun cevabını kısa tutmuş ve "Я врач" demekle yetinmiştik. Bu derste tam cevabı kuracak, araç hâlinin meslek, gelecek planı ve uğraş anlatan işini öğreneceksin.

Anlatım

Кем ты работаешь?

"Кем" [KEM], "кто" sorusunun araç hâlidir; önceki dersteki "с кем" sorusunda da aynı kelime vardı. Mesleği soran gündelik soru budur: "Кем ты работаешь?" [KEM tı ra-BO-ta-yiş] (Ne iş yapıyorsun?). Cevapta meslek adı araç hâline girer.

Ekler önceki dersle aynıdır. Yalnız iki ayrıntıya dikkat et: "врач" kelimesinin eki vurgulu olduğu için "-ом" yazılır, "учительница" kelimesininki vurgusuz olduğu için "ц"den sonra "-ей". "Продавец" çekimde ortadaki "е"yi kaybeder: "продавцом".

Kısa cevap da araç hâlinde kalır: "Кем ты работаешь? — Учителем." Ama "Ты кто?" ya da "Кто ты по профессии?" sorusuna yalın biçimle cevap verilir: "Я учитель." İki yapı da doğrudur; araç hâli, işi bir görev ya da rol olarak sunar.

Стать ve быть: ne olmak istiyorsun?

Gelecek planı anlatırken iki fiil sık kullanılır ve ikisi de araç hâli ister.

• "Я хочу стать врачом" [ya ha-ÇU STAT' vra-ÇOM] — Doktor olmak istiyorum.
• "Кем ты хочешь быть?" [KEM tı HO-çiş BIT'] — Ne olmak istiyorsun?

"Стать" bir değişimi, bir şey hâline gelmeyi anlatır; "быть" daha çok bir durumu. Çocuklara sorulan klasik soru ikincisidir. Şimdiki zamanda "быть" düştüğü için A1.17'deki "Я студент" yalın kalır; mastar ya da başka bir zaman biçimi kullanıldığında araç hâli devreye girer.

Uğraşlar: заниматься

A1.33'te "заниматься спортом" öbeğini bir kalıp olarak öğrenmiştin. "Спортом" araç hâlidir ve bu fiil bütün uğraşlarla aynı yapıyı kullanır:

• "заниматься музыкой" [MU-zı-kay] — müzikle uğraşmak
• "заниматься йогой" [YO-gay] — yoga yapmak
• "заниматься плаванием" [PLA-va-ni-yim] — yüzmeyle uğraşmak
• "заниматься фотографией" [fa-ta-GRA-fi-yey] — fotoğrafçılık yapmak

Soru da araç hâlinde sorulur: "Чем ты занимаешься?" [ÇEM tı za-ni-MA-yiş-sya] Bu soru bağlama göre iki anlama gelir: "Ne iş yaparsın?" ya da "Şu an ne yapıyorsun?"

İlgi: интересоваться ve увлекаться

İki fiil daha araç hâli ister ve ilgi alanlarını anlatır.

• "интересоваться" [in-ti-ri-sa-VAT'-sa] — ilgilenmek: "Я интересуюсь историей" (Tarihle ilgileniyorum).
• "увлекаться" [uv-li-KAT'-sa] — merak sarmak, tutkuyla uğraşmak: "Он увлекается шахматами" (Satranca merak salmış).

"Интересоваться" fiili "-ова-" kökünü çekimde "-у-"ya çevirir: "интересуюсь", "интересуешься". Aynı düzeni A1.46'daki "советовать → советуете" fiilinde görmüştün.

Şimdi ve başka zamanlarda

Şimdiki zamanda kendini tanıtırken iki yol vardır ve ikisi de doğaldır. "Я врач" kimliği, kim olduğunu söyler. "Я работаю врачом" işi, ne yaptığını söyler. Bir tanışmada ilki daha sık duyulur; bir iş görüşmesinde ya da resmî bir formda ikincisi.

Geçmiş ve gelecek zamanda ise "быть" fiili geri gelir ve meslek araç hâline girer. Bu zamanları ileride göreceksin; şimdilik şu kadarını bil: Rusça "olmak" fiili ortaya çıktığı her yerde, yanındaki meslek ya da sıfatı çoğunlukla araç hâline çeker.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe mesleği işe bağlarken "olarak" kullanır: "öğretmen olarak çalışıyor". Rusça aynı işi bir hâl ekiyle yapar ve ek bir kelimeye ihtiyaç duymaz. Türk öğrenci "olarak"ı Rusçaya "как" (gibi) ile taşımaya kalkabilir: "работаю как врач". Bu cümle "bir doktor gibi çalışıyorum" diye anlaşılır ve gerçek mesleği bildirmez.

İlgi alanlarında iki dil birbirine çok yaklaşır. Türkçede "tarihle ilgileniyorum", "müzikle uğraşıyorum" deriz; Türkçenin "ile" eki tam olarak Rusçanın araç hâline denk düşer: "интересуюсь историей", "занимаюсь музыкой". Bu cümleleri Türkçe kalıptan yola çıkarak kurmak Türk öğrenciye zaman kazandırır; "ile" diyeceğin yerde araç hâlini düşünmen yeterlidir.

"Olmak" fiilinde ise bir fark var. Türkçede "doktor olmak istiyorum" cümlesinde meslek yalın kalır. Rusçada "стать" ve "быть" mesleği araç hâline sokar: "стать врачом". Burada Türkçe kalıp yanıltıcıdır ve Rusça ek ayrıca hatırlanmalıdır.

Örnekler

Son örnekteki "продавщица" kelimesinde "щ" ve "ц" arka arkaya geliyor; ek vurgusuz olduğu için "-ей" yazılıyor. Sekizinci örnekteki "историей" "история" kelimesinin araç hâlidir: "-ия" ile biten dişil isimler "-ией" alır. Altıncı ve yedinci örneklerde "-ся" çekimin sonunda duruyor ve [sa] ya da ünlüden sonra [s'] okunuyor.

Örnek diyalog

Novosibirsk'te bir akşam. Değişim öğrencisi Ayla, ev sahibi Борис (Boris) ile çay içerken sohbet ediyor.

Ayla'nın ikinci cevabında annesinin mesleği fiilsiz kalıyor: "а мама — учительницей". Tire düşen "работает" fiilinin yerini tutuyor, ama hâl değişmiyor. "Переводчиком" (çevirmen olarak) "переводчик" kelimesinden gelir; "д" ötümsüz "ч"den önce [t] okunur. "Языками" ve "шахматами" çoğul araç hâlidir ve "-ами" eki bütün cinslerde aynıdır; çoğul hâlleri ileride ayrıca işlenecek. "Научите" bir rica olarak kibar emir biçimidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Я работаю программистом. Она работает продавщицей. Он хочет стать водителем.
2. Кем ты работаешь? — Инженером. (Ya da: Я инженер.)
3. Я интересуюсь музыкой и историей.
4. Сестра хочет стать врачом.

Özet kartı

1. Meslek: работать + araç hâli: работаю врачом, учителем.
2. Soru: Кем ты работаешь? Kısa cevap da araç hâlinde: Учителем.
3. Gelecek: стать / быть + araç hâli: хочу стать врачом.
4. Uğraş: заниматься + araç hâli: спортом, музыкой, йогой.
5. İlgi: интересоваться, увлекаться + araç hâli.
6. Yazım: ц ve ş'li seslerden sonra vurgusuz ek "-ей": учительницей, продавщицей.

Sonraki derse köprü

A1.37'de cansız nesneleri belirtme hâline sokarken "журнал" değişmiyor, "газета" "газету" oluyordu. Canlı bir nesne söz konusu olduğunda kural değişir. Sıradaki derste "Я вижу брата" (Kardeşimi görüyorum) cümlesinde eril bir canlı ismin neden "-а" aldığını öğreneceğiz.