Araç hâli (творительный падеж): с кем? Kiminle?

Kanca

Türkçede "ile" iki ayrı iş görür: "Arkadaşımla sinemaya gidiyorum" cümlesinde birlikteliği, "Kalemle yazıyorum" cümlesinde aracı anlatır. Rusça iki işi aynı hâle verir, ama aralarına bir çizgi çeker: birliktelikte "с" edatı gelir ("с другом"), araçta edat yoktur ("ручкой").

Bu derste araç hâlinin (творительный падеж) eklerini, "с" ile birlikteliği, edatsız aracı ve Rusçanın en sevimli kalıplarından birini öğreneceksin: iki kişiyi tek bir "biz" içinde toplayan "мы с тобой".

Anlatım

Tekil ekler

Sert sessizle biten eril ve nötr isimler "-ом", yumuşak olanlar "-ем" alır. Dişil isimler "-ой" ya da "-ей" alır; "-ь" ile bitenler ise "-ью". Vurgusuz "-ом" [-am], vurgusuz "-ем" [-im] okunur.

Ж, ш, ч, щ, ц harflerinden sonra vurgusuz "о" yazılmaz, "е" yazılır: "с врачом" (vurgulu, "о"), ama "с товарищем" (vurgusuz, "е"). Bu bir yazım kuralıdır; okunuşta iki biçim de kısa ve belirsiz bir ünlüyle söylenir.

Sıfat ve iyelik

Sıfatlar eril ve nötrde "-ым/-им", dişilde "-ой/-ей" alır: "с новым другом" (yeni arkadaşla), "с моей сестрой" (kız kardeşimle), "с нашим сыном" (oğlumuzla). Sıfat ekleri isim eklerine benzer, ama eril ve nötrde "-ом" yerine "-ым" gelir.

Zamirler

İki ayrıntı var. "С" iki sessizle başlayan "мной" önünde "со" olur: "со мной". Üçüncü kişilerde edattan sonra "н" belirir: "с ним", "с ней", "с ними"; bunu A1.38'deki "у него" biçiminden tanıyorsun.

С: birlikte

Birlikte olunan kişi ya da şey "с" ve araç hâliyle söylenir: "Я живу с братом" (Kardeşimle yaşıyorum), "кофе с молоком" (sütlü kahve). A1.46'da hazır öbek olarak kullandığın "с сахаром", "с лимоном" artık çözülmüş oluyor: "сахар" → "сахаром", "лимон" → "лимоном".

"С" sonraki sessizin ötümlülüğüne uyar: ötümlü sessizden önce [z] duyulur. "С братом" [z BRA-tam], "с другом" [z DRU-gam].

Edatsız araç

Bir işin hangi araçla yapıldığını söylemek için edat kullanılmaz; isim doğrudan araç hâline girer: "писать ручкой" (kalemle yazmak), "есть ложкой" [LOŞ-kay] (kaşıkla yemek), "резать ножом" [na-JOM] (bıçakla kesmek). Hâlin adı da buradan gelir: "творить" yapmak, yaratmak demektir ve hâl bir şeyin neyle yapıldığını söyler. "С ручкой" demek ise "kalemi yanında taşıyarak" anlamına gelir, kalemi kullanmayı değil.

Мы с тобой

Rusça iki kişiyi birlikte anarken çoğul zamir ile araç hâlini birleştirir: "мы с тобой" [mı s ta-BOY] kelimesi kelimesine "biz seninle" demektir, ama anlamı "sen ve ben"dir. "Мы с подругой" "arkadaşım ve ben", "мы с мамой" "annem ve ben" demektir. Toplam iki kişi vardır, üç değil.

Kiminle?

Soru "С кем?" [s KEM] (Kiminle?) ve "С чем?" [s ÇEM] (Neyle?) biçimindedir. Gündelik bir soru daha sık duyulur: "Что с тобой?" (Neyin var? Ne oldu sana?).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin "ile" eki birlikteliği ve aracı aynı biçimde gösterir: "annemle", "kaşıkla". Rusça ikisini de araç hâline koyar, ama birliktelikte önüne "с" edatını ekler. Türk öğrenci için tuzak, Türkçedeki tek "ile"yi Rusçada her zaman "с"ye çevirmektir. "Kaşıkla yemek" cümlesinde Rusça edat istemez: "есть ложкой". "С ложкой" demek, yanında bir kaşıkla oturmak gibi anlaşılır.

"Мы с тобой" kalıbı Türkçeye yabancıdır. Türkçede "sen ve ben" ya da "seninle ben" deriz; "biz seninle" dersek iki kişiden fazlasını düşündürebilir. Rusçada "мы с тобой" açıkça iki kişiyi anlatır ve gündelik konuşmada çok sık kullanılır.

Eklerde ise iki dil benzer bir davranış gösterir: Türkçede "ile" ünlüden sonra "-yla", ünsüzden sonra "-la" olur; Rusçada da ek, kelimenin sonundaki harfe göre "-ом" ya da "-ем", "-ой" ya da "-ей" biçimine girer.

Örnekler

Üçüncü örnekte iki kişi var: konuşan ve arkadaşı. Dördüncü örnekte "карандаш" kelimesinin sonu vurgulu "-ом" alıyor ve "ш"den sonra "о" yazılıyor, çünkü vurgu ekte. Beşinci örnekte "едят" (yiyorlar) genel bir kuralı anlatıyor; öznesi yok, Türkçede edilgen çeviriyle verilir. "Ложкой" kelimesinde "ж", sonraki "к" yüzünden [ş] okunur.

Örnek diyalog

Petrozavodsk'ta bir cuma akşamı. Burcu hafta sonu Onega Gölü'ne gidecek; arkadaşı Саша (Saşa) planı soruyor.

Saşa'nın son cümlesinde "мы с тобой" iki kişiyi anlatıyor: Saşa ve Burcu. Burcu'nun cevabındaki "с её братом" ise iki bilgiyi birleştiriyor: "её" değişmez, değişen yalnız "брат". "Можно с вами?" kısa ve doğal bir izin sorusudur; fiil düşmüş, ama anlam açık. "Возьму" (alacağım, yanımda getireceğim) ileride göreceğin bitmiş görünüşlü bir gelecek biçimidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. отцом, подругой, Игорем, Таней, дверью.
2. Я пишу карандашом (araç, edat yok). Я гуляю с собакой (birliktelik). Мы едим ложкой (araç).
3. Мы с мамой идём на рынок.
4. Пойдём со мной! Я говорю с ней.

Özet kartı

1. Ekler: eril ve nötr -ом/-ем, dişil -ой/-ей, "-ь" dişiller -ью.
2. Zamirler: мной, тобой, им, ей, нами, вами, ими; edattan sonra с ним, с ней.
3. Birliktelik: с + araç hâli (с братом, кофе с молоком).
4. Araç: edatsız (пишу ручкой, ем ложкой).
5. Мы с тобой = sen ve ben (iki kişi).
6. Sorular: С кем? С чем? Что с тобой?

Sonraki derse köprü

A1.45'te "Кем вы работаете?" sorusunu tanımış ama cevabını ertelemiştik. "Кем" bu dersin "с кем" sorusundaki zamirdir ve araç hâlindedir. Sıradaki derste araç hâlinin meslek ve uğraşı anlatan işini öğreneceğiz: "Я работаю врачом" (Doktor olarak çalışıyorum).