Yönelme hâliyle durum: мне холодно, мне нужно

Kanca

Bir Rus arkadaşın pencereyi kapatmanı istiyor ve "Мне холодно" [mne HO-lad-na] diyor. Kelimesi kelimesine: "Bana soğuk." Cümlede "ben" diye bir özne yok, "üşümek" diye bir fiil de yok. Soğuk, kişinin başına gelen bir durum olarak anlatılıyor; kişi ise yalnızca bu durumun yöneldiği yer.

Rusça kendini nasıl hissettiğini, neye ihtiyacın olduğunu ve neyi yapman gerektiğini çoğu zaman bu yapıyla söyler. Bu derste bu yapının üç kolunu öğreneceksin: hisler ve durumlar, ihtiyaç ve zorunluluk, izin ve yasak.

Anlatım

Durum kelimeleri

Bu yapının merkezinde "-о" ile biten kelimeler durur. Görünüşleri zarfa benzer, ama burada bir durumu bildirirler ve kendi başlarına bir cümle kurarlar:

Okunuşta birkaç tuzak var. "Скучно" kelimesinde "ч" [ş] gibi duyulur. "Интересно" ve "грустно" kelimelerinde "т" okunmaz. "Легко" kelimesinde "г" sonraki "к"nin etkisiyle [h] olur.

Kişiyle ve kişisiz

Kişi yönelme hâlinde gelirse durum o kişinin içinde olandır: "Мне холодно" (Üşüyorum), "Тебе скучно?" (Sıkılıyor musun?), "Бабушке трудно" (Ninem zorlanıyor).

Kişi yoksa durum ortamı anlatır: "На улице холодно" (Dışarısı soğuk), "Здесь тепло" (Burası sıcak), "В музее интересно" (Müze ilginç). Aynı kelime iki cümlede de değişmez; yalnız kişinin var olup olmaması anlamı kaydırır.

Нужно ve надо: yapmam gerek

Bir şeyi yapmak zorunda olduğunu söylemek için "нужно" [NUJ-na] ya da "надо" [NA-da] ve bir mastar kullanılır: "Мне нужно работать" (Çalışmam gerek), "Нам надо идти" (Gitmemiz lazım). İki kelime arasında anlam farkı çok azdır; "надо" konuşmada biraz daha sık duyulur.

Kişi burada da yönelme hâlindedir. Türkçedeki "-mem lazım" kalıbına çok yakındır: "bana gitmek lazım" der gibi.

Нужен, нужна, нужно, нужны: bir şeye ihtiyacım var

Bir eyleme değil de bir şeye ihtiyaç duyuyorsan "нужно" ihtiyaç duyulan şeyin cinsini ve sayısını izler. İhtiyaç duyulan şey yalın hâlde öznedir:

Bu biçimleri daha önce kalıp olarak duymuştun ("Мне нужен врач", "Пакет нужен?"). Kuralları "нравится" yapısına benzer: ihtiyaç duyan kişi yönelme hâlinde, ihtiyaç duyulan şey özne. Vurguya dikkat: "нужен" ve "нужно" başta, "нужна" ve "нужны" sonda vurgulanır.

Можно ve нельзя: izin ve yasak

"Можно" [MOJ-na] (olur, izin var) ve "нельзя" [nil'-ZYA] (olmaz, yasak) da bu ailedendir: "Здесь можно курить?" (Burada sigara içilebilir mi?), "Здесь нельзя фотографировать" (Burada fotoğraf çekilmez). Tek başına "Можно?" kapıda "Girebilir miyim?" anlamına gelir. İzin verilen kişi yine yönelme hâlindedir: "Тебе можно" (Sana izin var).

Как тебе? ve birkaç hazır öbek

A1.51'deki telefon konuşmasında Anya, Deniz'e "А как тебе Казань?" diye sormuştu. Bu soru da aynı yapıdadır: "sana nasıl, Kazan?" Bir yer, bir yemek ya da bir kitap hakkında izlenim sormanın en kısa yoludur ve cevap çoğunlukla bir durum kelimesiyle gelir: "Интересно!", "Скучно", "Очень хорошо".

Gündelik konuşmada iki öbek daha sık duyulur. "Мне всё равно" [mne fsyo RAV-na] "bana fark etmez" demektir; bir seçim karşısında kararsızlığı ya da ilgisizliği anlatır, ses tonuna göre kibar da kaba da duyulabilir. "Мне жаль" [mne JAL'] ise "üzgünüm, yazık" anlamına gelir: "Мне жаль, что ты болеешь" (Hasta olmana üzüldüm). İkisi de kişiyi yönelme hâline koyar ve özne kullanmaz.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe hisleri çoğunlukla bir fiille ve bir özneyle anlatır: "üşüyorum", "sıkılıyorum", "korkuyorum". Rusça aynı hisleri öznesiz bir durum cümlesine çevirir ve kişiyi yönelme hâline koyar: "мне холодно", "мне скучно", "мне страшно". Türk öğrenci "Я холодно" demeye meyillidir; bu cümle Rus kulağına "ben soğuğum" gibi gelir.

Bazı kalıplarda ise iki dil şaşırtıcı biçimde yakındır. Türkçede "bana zor geliyor", "bana ilginç geldi" denir ve kişi yine yönelme ekini alır. "Gitmem lazım" kalıbında da Türkçe zorunluluğu kişiye değil duruma yükler. Rusça "мне надо идти" bu yapının neredeyse birebir karşılığıdır.

Hava için de iki dil benzer davranır. Türkçede "Hava soğuk" ya da yalnızca "Soğuk!" denir ve bir kişi anılmaz. Rusçada da "Холодно!" tek kelimelik bir cümledir. Fark, Türkçenin "hava" gibi bir özne koyabilmesi, Rusçanın ise çoğu zaman koymamasıdır.

Örnekler

Altıncı örnekte durum kelimesinden sonra bir mastar geliyor: "трудно ходить" (yürümek zor). Yedinci örnekte "очки" yalnız çoğul olduğu için "нужны" çoğul geliyor. Son örnekteki "ребёнку" "ребёнок" kelimesinin yönelme hâlidir; ortadaki "о" düşmüş.

Örnek diyalog

Yakutsk'ta ocak ayı, bir otobüs durağı. Onur ilk kışını geçiriyor; arkadaşı Вика (Vika) yanında.

Bu konuşmada yapının bütün kolları var: his ("тебе не холодно"), ihtiyaç ("нужна шапка", "шарф нужен"), zorunluluk ("надо зайти") ve ortam ("там тепло"). Onur'un ikinci cevabında kişi düşmüş: "Очень холодно!" Bağlam belli olduğu için "мне" söylenmiyor. "Пойдём" (gidelim) bir davet biçimidir; "зайти" ise bir yere kısa süreliğine uğramayı anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Мне холодно. Мне скучно. Здесь тепло.
2. Мне нужен словарь. Мне нужна вода. Мне нужны деньги ("деньги" yalnız çoğuldur).
3. Брату нужно работать.
4. Здесь нельзя фотографировать.

Özet kartı

1. Durum: yönelme hâli + "-о" kelimesi: Мне холодно, Тебе скучно.
2. Kişi yoksa ortam: На улице холодно. Здесь тепло.
3. Zorunluluk: мне нужно / надо + mastar.
4. İhtiyaç: нужен, нужна, нужно, нужны + yalın isim (ihtiyaç duyulan şeye uyar).
5. İzin ve yasak: можно, нельзя.
6. Okunuş: скучно [SKUŞ-na], интересно [in-ti-RES-na], легко [lih-KO].

Sonraki derse köprü

Onur ve Vika mağazaya birlikte gidiyor. Rusçada "Vika ile" demek için yeni bir hâl gerekir: araç hâli. A1.46'da "кофе с молоком" kalıbında gördüğün bu hâlin asıl işi, birlikte olunan kişiyi söylemektir: "с Викой" (Vika ile), "с другом" (arkadaşımla).