Yönelme hâli (дательный падеж): kime?

Kanca

"Anneme telefon ediyorum", "Kardeşime yardım ediyorum", "Arkadaşıma bir kitap veriyorum". Üç cümlede de hareketin yöneldiği kişi Türkçede "-e" ekini alır. Rusça aynı üç cümlede aynı işi tek bir hâlle yapar: "звоню маме", "помогаю брату", "дарю другу книгу".

Bu, Türk öğrencinin en rahat edeceği hâllerden biridir; çünkü Türkçedeki yönelme ekiyle çoğu yerde örtüşür. Bu derste ekleri, bu hâli isteyen fiilleri ve iki dilin ayrıldığı birkaç tuzağı öğreneceksin.

Anlatım

Kime?

Yönelme hâli (дательный падеж) bir eylemin kime yöneldiğini, bir şeyin kime verildiğini gösterir. Soruları "кому?" [ka-MU] (kime?) ve "чему?" [çi-MU] (neye?) sorularıdır. A1.50'de bu hâlin zamirlerini "мне нравится" kalıbının içinde öğrenmiştin. Şimdi isimlere geçiyoruz.

Tekil ekler

Eril ve nötr isimler "-у" ya da "-ю" alır. Dişil isimlerin çoğu "-е" alır; bu, A1.35'teki bulunma hâli ekiyle aynıdır: "маме" hem "annede" hem "anneye" olabilir, ama bulunma hâli hep bir edatla gelir. "-ия" ile biten ve "-ь" ile biten dişiller "-и" alır.

"Папа" ve "дедушка" gibi "-а" ile biten eril isimler, sonlarına bakılarak çekilir: "папе" [PA-pi], "дедушке". Cins burada değil, kelimenin sonu belirleyicidir.

Sıfat ve iyelik

Sahibin önündeki sıfat ve iyelik sözcüğü de yönelme hâline girer: eril ve nötr isimlerin önünde "-ому/-ему", dişil isimlerin önünde "-ой/-ей" sonu gelir.

• "моему брату" [ma-yi-MU BRA-tu] — kardeşime
• "моей маме" [ma-YEY MA-mi] — anneme
• "новому другу" — yeni arkadaşa

"-ому" ekindeki vurgu iyelik sözcüklerinde sona düşer: [ma-yi-MU]. Sıradan sıfatlarda ise kökte kalır: "новому" [NO-va-mu].

Bu hâli isteyen fiiller

Bir şeyi birine vermeyi, söylemeyi ya da göstermeyi anlatan fiiller yönelme hâli ister.

Son iki fiil Türkçeyle tam örtüşür: "kardeşime telefon ediyorum", "komşuya yardım ediyorum". İlk beşinde ise iki nesne vardır: verilen şey belirtme hâlinde, alan kişi yönelme hâlinde: "Я даю брату ключ" (Kardeşime anahtarı veriyorum).

К: birinin yanına

Türkçede "doktora gidiyorum" derken yönelme eki kullanılır. Rusçada bir kişinin yanına gidilirken "к" edatı ve yönelme hâli gelir: "к врачу" [k vra-ÇU] (doktora), "к маме" (annemin yanına), "к другу" [k DRU-gu] (arkadaşıma). Bir yere, bir binaya gidilirken ise "в" ya da "на" ve belirtme hâli kullanılır: "в школу", "на работу". Kişiye "к", yere "в/на".

"К" ötümsüz sessizden önce [k], ötümlü sessizden önce [g] duyulur: "к другу" [g DRU-gu]. Pratikte bu fark akışta kendiliğinden oluşur.

По: boyunca, aracılığıyla

"По" edatı da yönelme hâli ister ve iki gündelik anlamı vardır: "по телефону" [pa ti-li-FO-nu] (telefonla, telefonda) ve "по городу" (şehirde, şehrin içinde dolaşarak). İkinci anlam bir yüzeyin üzerinde dolaşmayı anlatır: "гулять по парку" (parkta dolaşmak).

Yaş

Yaşı söylerken kişi yönelme hâlindedir: "Мне двадцать лет". A1.27'de bunu bir kalıp olarak kullanmıştın. Artık isimlerle de kurabilirsin: "Брату пятнадцать лет" (Kardeşim on beş yaşında), "Бабушке восемьдесят лет".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin yönelme eki "-e, -a" iki ayrı işi birlikte yapar: bir kişiye yönelmeyi ("anneme") ve bir yere gitmeyi ("eve"). Rusça bu iki işi ayırır. Kişiye yönelme yönelme hâliyle anlatılır: "маме". Bir yere gitmek ise "в/на" ve belirtme hâliyle: "домой", "в школу". Türk öğrenci "okula gidiyorum" cümlesini Rusçaya çevirirken yönelme hâli aramamalıdır.

Fiillerde de birkaç tuzak var. Türkçede "anneme sordum" denir; Rusçada "спрашивать" (sormak) belirtme hâli ister: "Я спрашиваю маму". Türkçede "sana bakıyorum" denir; Rusçada "смотреть на" ve belirtme hâli gelir: "смотрю на тебя". Buna karşılık "telefon etmek", "yardım etmek", "vermek", "söylemek", "göstermek" iki dilde aynı hâli ister. Kısacası Rusçanın yönelme hâli, Türkçedeki "-e" ekinin kişilere yönelen yarısıdır. O yarıda iki dil neredeyse birebir örtüşür; öbür yarı için Rusça başka bir hâle ve edatlara başvurur.

Örnekler

Beşinci örnekteki "покажи" (göster) bir emir biçimidir; "мне" yönelme hâlinde. Altıncı örnekte "иду" (gidiyorum) yürüyerek gitmeyi anlatan bir hareket fiilidir ve "к врачу" kişiye yönelmeyi gösteriyor. Sekizinci örnek A1.50'deki "нравится" yapısının isimle kurulmuş hâli: hoşlanan kişi "маме", hoşa giden şey "подарок".

Örnek diyalog

Murmansk'ta aralık sonu, bir alışveriş merkezi. Kaan ve arkadaşı Даша (Daşa) yeni yıl hediyeleri arıyor.

Daşa'nın cevaplarında fiil düşüyor: "Брату — книгу", "Папе — кофе". Rusça konuşmada soru zaten fiili verdiyse cevapta yalnız kişi ve nesne kalır; tire düşen fiilin yerini gösterir. Son replikte iki hâl yan yana: "спроси её" (onu sor) belirtme hâlinde, "ей нравится" (onun hoşuna gidiyor) yönelme hâlinde. Türkçede ikisi de "ona" diye çevrilir. Rusya'da yeni yıl en büyük hediyeleşme günüdür.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. брату, сестре, Игорю, Марии, папе.
2. Я дарю другу книгу.
3. Я звоню маме. Я жду маму (ждать belirtme hâli ister). Я помогаю маме.
4. Папе шестьдесят лет.

Özet kartı

1. Yönelme hâli: kime? Soruları кому? чему?
2. Eril ve nötr -у/-ю (брату, Игорю), dişil -е (маме), -ия ve -ь → -и (Марии, тетради).
3. Sıfat ve iyelik: моему брату, моей маме.
4. Fiiller: давать, дарить, писать, говорить, показывать, звонить, помогать.
5. К + yönelme: kişinin yanına (к врачу); yere в/на + belirtme hâli.
6. Tuzak: спрашивать ve ждать belirtme hâli ister.

Sonraki derse köprü

Yönelme hâlinin ikinci büyük işi bir durumu anlatmaktır. Türkçede "üşüyorum" deriz; Rusça bunu "bana soğuk" diye kurar: "мне холодно". Sıradaki derste bu yapıyı ve "bana lazım" anlamındaki "мне нужно" kalıbını öğreneceğiz.