A2 Tekrar ve Seviye Sınavı

Kanca

A1'in sonunda şu cümleyi kurabiliyordun: "Я живу в Москве и работаю в банке." A2'nin sonunda ise şunu kurabilirsin: "Вчера я позвонила брату, а потом мы с ним поехали на вокзал на такси." Dün erkek kardeşini aradığını ve sonra onunla birlikte taksiyle gara gittiğini söylüyor. Bu cümlede geçmiş zaman, iki bitmiş fiil, yönelme hâli, araç hâli, tek yönlü bir hareket fiili ve iki ayrı "на" bir arada çalışıyor.

Aradaki fark yalnızca kelime sayısı değildir. A1'de şimdiki anı anlatıyordun; A2'de dün olanı, yarın olacağı, kime ne verdiğini, kiminle nereye gittiğini anlatıyorsun. Bu derste A2'yi dört eksende toparlayacak, Türkçe konuşanın en çok takıldığı yerleri yan yana görecek ve kısa bir sınavla nerede durduğunu ölçeceksin.

Anlatım

Birinci eksen: altı hâlin tamamı

A2 hâl haritasının boş kalan üç odasını doldurdu. İlgi hâli sahipliği ("машина брата"), yokluğu ("нет времени"), miktarı ("стакан воды"), "из, от, с, без" edatlarıyla çıkış noktasını ve sayıdan sonraki ismi ("две книги", "пять книг") taşır. Yönelme hâli alıcıyı ("позвонить маме", "дать другу") ve kişisiz durum cümlelerindeki kişiyi ("мне холодно", "мне нужно") gösterir. Araç hâli birlikteliği ("с другом"), aracı ("писать ручкой") ve mesleği ("работать врачом") anlatır.

İki ayrıntı A2'nin ortasında yerine oturdu. Canlı eril isimler belirtme hâlinde ilgi hâliyle aynı biçimi alır: "вижу брата", "жду Олега". Zamirler de bütün hâllerde çekimlenir ve sık kullanılan biçimleri ezbere bilmek gerekir: "меня, мне, мной"; "его, ему, им"; "её, ей, ней". Edattan sonra üçüncü kişi zamiri başına "н" alır: "с ним", "у неё".

İkinci eksen: zaman ve görünüş

Geçmiş zaman kişiye göre değil cinse göre çekimlenir: "читал", "читала", "читало", "читали". Bu yüzden konuşan bir kadınsa "я была", bir erkekse "я был" der. Fiillerin büyük kısmı bir çift olarak yaşar: bitmemiş görünüş süreci, tekrarı ve genel bilgiyi, bitmiş görünüş tek seferlik sonucu anlatır. "Я читала эту книгу" (Bu kitabı okumuşluğum var), "Я прочитала эту книгу" (Bu kitabı okuyup bitirdim).

Gelecek zaman iki yoldan kurulur. Bitmemiş görünüşte "буду" ve mastar kullanılır: "Завтра я буду отдыхать". Bitmiş görünüşte ise fiilin şimdiki zaman gibi görünen çekimi geleceği anlatır: "Я позвоню" (Arayacağım). Bitmiş görünüşün şimdiki zamanı yoktur; bu, A2'nin en şaşırtıcı ama en düzenli kurallarından biridir.

Üçüncü eksen: hareket ve yön

Rusça "gitmek" için tek bir fiil kullanmaz. Yaya gidişte "идти / ходить", araçla gidişte "ехать / ездить" seçilir. Her çiftin ilki tek yönlü, şu anki ya da belirli bir gidişi, ikincisi gidip gelmeyi, alışkanlığı ve genel hareketi anlatır: "Я иду в магазин" (Şu an markete gidiyorum), "Я хожу в бассейн по субботам" (Cumartesileri havuza giderim). Geçmişte "ездил" ve "ходил" bir gidiş-dönüşü özetler.

Yön ile yer arasındaki fark hâllerde görünür. "Куда?" belirtme hâli ister ("в школу"), "где?" bulunma hâli ("в школе"), "откуда?" ilgi hâli ("из школы"). İnsanlar için ayrı bir üçlü vardır: "к врачу", "у врача", "от врача". Ulaşım aracı "на" ile bulunma hâlinde söylenir: "на метро", "на автобусе"; yürüyerek gitmek ise "пешком".

Dördüncü eksen: istemek, izin ve iletişim

Emir kipi çekimin köküne "-й", "-и" ya da "-ь" eklenerek kurulur, "вы" için ardından "-те" gelir: "читай(те)", "говори(те)", "скажи(те)". Tek seferlik bir istekte genellikle bitmiş, genel bir talimatta ya da olumsuz bir uyarıda bitmemiş görünüş seçilir: "Не говорите громко". İzin "можно", yasak "нельзя" ile söylenir; ikisi de kişiyi yönelme hâline alır: "Мне можно войти?".

A2'nin son modülleri bu araçları gündelik sahnelere taşıdı: şehirde yer sormak, hava durumunu konuşmak, hobilerini anlatmak, mağazada beden istemek, otelde ve garda, doktorda ve eczanede, restoranda, telefonda, bir davette ve bir tatil anlatısında. Her sahnenin kalıpları birkaç cümleden ibarettir; asıl beceri onları bu dört eksenin üstünde doğru çekimleyebilmektir.

Rusçanın yabancılar için düzenlenen resmî sınavı ТРКИ'de (TORFL) A2'ye karşılık gelen basamağın adı "базовый уровень"dur (temel düzey). Bu dersin sonundaki kısa sınav o sınavın yapısını taklit etmez; yalnızca A2'de öğrendiklerini kendi başına ölçmene yardım eder.

Türkçe ile karşılaştırma

A2'nin dört ekseninde Türkçe hem yardım etti hem de yanılttı. Hâllerde fikir tanıdıktı: Türkçenin "-e" eki Rusçanın yönelme hâline, "-le" eki araç hâline, "-in" eki ilgi hâline yakın işler görür. Ama sıra terstir: Türkçe "kardeşimin arabası" der ve sahibi öne koyar; Rusça "машина брата" der ve sahibi sona bırakır. "Мне холодно" gibi kişisiz cümlelerde Türkçe çoğu zaman bir fiil kullanır: "üşüyorum".

Görünüşte Türkçe konuşanın bir sezgisi var. "Okuyordum" ile "okudum" arasındaki fark, "читал" ile "прочитал" arasındaki farka çok benzer; "her gün okurdum" türünden tekrar da Rusçada bitmemiş görünüşe gider. Yine de Türkçe bu farkı zaman ekiyle verir, Rusça ise fiilin kendisini değiştirir ve her fiil için çifti ayrıca öğrenmek gerekir.

Hareket fiillerinde Türkçe neredeyse hiç yardım etmez. Türkçe yürüyerek de uçakla da "gider", tek bir yolculuk ile her hafta tekrarlanan gidiş için aynı fiili kullanır. Rusça ise bir "gitmek" cümlesinde iki soruyu birden cevaplar: yaya mı, araçla mı; tek yön mü, gidip gelme mi? A2'yi bitiren bir Türk öğrencinin en çok tekrar etmesi gereken konu çoğu zaman budur.

Örnekler

Örnekler A2'nin farklı köşelerinden geliyor: ilgi hâliyle tamlama, yönelme hâli ve bitmiş görünüşün geleceği, araç hâliyle meslek, görünüş seçimi, "буду" ile gelecek, gidip gelme fiili, "откуда" ve "из", yol sormak, yasak, kişisiz durum ve emir kipi. Dördüncü örnekte "вчера" kelimesinin başındaki "в" sert "ч" sesinden önce [f] okunur; sekizinci örnekteki "вокзал" ise "кз" ötümlüleşmesiyle [vag-ZAL] duyulur.

Örnek diyalog

Yaroslavl'da son akşam. Merve yarın İstanbul'a dönüyor; Oleg onu yolcu etmeye gelmiş.

Bu kısa vedalaşmada A2'nin iskeleti duruyor: "поеду" ile bitmiş görünüşün geleceği, "на такси" ile ulaşım, "тебе было хорошо" ile kişisiz bir durum cümlesi, sırayla geçmiş fiiller, "с твоей мамой" ile araç hâli, "позвони" ve "приезжай" ile emir kipi, "когда приедешь" ile gelecekteki bir zaman. "Счастливого пути" kelimesinde "сч" [şş] okunur ve ortadaki "т" söylenmez.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Это словарь сестры. Я пишу письмо другу. Я гуляю с собакой. Он работает учителем.
2. весь вечер смотрела (süre ve süreç); написала (sonuç, ardından sıradaki olay).
3. иду (şu an, tek yön); ездили (gidip gelme); ездит (her gün tekrarlanan).
4. в школу, в школе, из школы, к врачу. Dördü de doğruysa yön ve yer ayrımın sağlam.
5. Здесь можно фотографировать? Мне жарко. Говорите, пожалуйста, медленно. Можно примерить эту рубашку?

Özet kartı

1. Altı hâl: ilgi (sahip, yokluk, miktar, sayı), yönelme (alıcı, durum), araç (birliktelik, araç, meslek).
2. Canlı eril isim belirtme hâlinde ilgi biçimini alır; zamirler her hâlde çekimlenir, edattan sonra н- eklenir.
3. Geçmiş cinse göre çekimlenir (-л, -ла, -ло, -ли); görünüş süreç ile sonucu ayırır.
4. Gelecek: буду + bitmemiş mastar ya da bitmiş fiilin çekimi.
5. Hareket: идти/ходить, ехать/ездить; куда (belirtme), где (bulunma), откуда (ilgi).
6. Emir kipi: -й/-и/-ь (+ -те); можно ve нельзя yönelme hâliyle.

Sonraki derse köprü

A2'de sayıdan sonra "пять книг" biçimini bir kalıp olarak gördün, ama çoğul ilgi hâlinin bütün haritası açılmadı. B1'in ilk dersi tam buradan başlıyor: "много" ve "несколько" gibi miktar kelimelerinden sonra gelen çoğul ilgi hâlinin "-ов", "-ей" ve eksiz biçimleri.