Sayılardan sonra isim: одна книга, две книги, пять книг

Kanca

Bir gar gişesinde üç yolcu sırayla bilet istiyor: "один билет", "два билета", "пять билетов". Birincisi bir, ikincisi iki, üçüncüsü beş bilet alıyor ve "bilet" kelimesi her seferinde başka bir sonla bitiyor. Türkçede üç cümlede de "bilet" kılını kıpırdatmaz.

Bu düzeni A1.47'de ruble için bir kalıp olarak görmüştün. Bu derste kuralın bütün isimler için nasıl işlediğini, sayının hangi kelimesine bakıldığını ve sık kullanılan birkaç düzensiz ismi öğreneceksin.

Anlatım

Üç basamak

İsmin biçimini sayının en sonda duran kelimesi belirler ve üç ihtimal vardır.

Son kelime kuralı büyük sayılarda da işler: "двадцать одна книга" (yirmi bir kitap), "тридцать два стола" (otuz iki masa), "сорок пять книг" (kırk beş kitap). On bir ile on dört arasındaki sayılar "1" ve "2–4" ile bitmiş gibi görünse de tek bir kelimedir ve hep üçüncü basamağı alır: "одиннадцать книг", "четырнадцать столов".

Bir ve iki cinse uyar

"Один" ve "два" ismin cinsine bakar. A1.23'te gördüğün gibi "один" eril, "одна" dişil, "одно" nötr isimle gelir. "Два" eril ve nötr isimlerle, "две" [DVE] dişil isimlerle kullanılır: "два брата", "два окна", ama "две сестры" [DVE sist-RI]. Üçten sonra sayılar cins farkı göstermez.

İkinci basamak: tekil ilgi hâli

2, 3 ve 4'ten sonra A2.1'de öğrendiğin tekil ilgi hâli ekleri gelir; "стол" bir "а", "машина" bir "ы" alır. "Два стола" [DVA sta-LA], "три окна" [TRİ ak-NA], "четыре машины" [çi-TI-ri ma-ŞI-nı]. Vurgu bazen kayar: "сестра" → "две сестры" [sist-RI], "окно" → "три окна" [ak-NA].

Üçüncü basamak: çoğul ilgi hâli

Çoğul ilgi hâlinin bütün ekleri ileride ayrı bir derste işlenecek. Burada en sık üç düzeni bilmek yeter:

• Sessizle biten eril isimler "-ов" alır: "столов" [sta-LOF], "студентов" [stu-DEN-taf].
• "-а" ile biten dişil ve "-о" ile biten nötr isimler eklerini kaybeder: "книга" → "книг" [KNİK], "машина" → "машин" [ma-ŞIN], "слово" → "слов" (kelime).
• "-ь" ile biten ve yumuşak isimlerin çoğu "-ей" alır: "рубль" → "рублей", "день" → "дней" [DNEY], "этаж" → "этажей" [e-ta-JEY].

Ek düştüğünde iki sessiz yan yana kalırsa araya bir ünlü girer: "окно" → "окон" [a-KON], "ручка" → "ручек" [RU-çik]. Ses dengesi için eklenen bu ünlüyü kelimeyle birlikte öğren.

Düzensiz ama çok sık

Bazı isimler sayıdan sonra özel bir biçim alır ve gündelik konuşmada her gün duyulur:

"Пять лет" (beş yıl) bambaşka bir kökten gelir; A1.27'de yaş söylerken bu biçimi kullanmıştın: "Мне двадцать пять лет". "Человек" ise çoğul ilgi hâlinde değişmez: "пять человек" (beş kişi).

Kaç tane?

"Сколько" (kaç, ne kadar) sayılabilen bir şeyi sorarken çoğul ilgi hâli ister: "Сколько книг?" [SKOL'-ka KNİK] (Kaç kitap?), "Сколько дней?" (Kaç gün?). A2.2'de sayılamayan şeyler için gördüğün "Сколько времени?" ile aynı yapı, yalnız ismin sayısı farklı.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sayıdan sonra isim hep tekil ve yalındır: "bir kitap", "iki kitap", "beş kitap". Sayı zaten miktarı söylediği için ismin ayrıca çoğul olması gerekmez; "beş kitaplar" yanlış olur. Rusça bu konuda Türkçeden çok daha ayrıntılıdır: ismin biçimi sayının kendisine göre üçe ayrılır.

Ama bir ortak nokta var. Türkçenin "beş kitaplar" demeyişi gibi, Rusça da 2'den 4'e kadar sayılardan sonra yalın çoğul kullanmaz: "две книги" bir çoğul değil, bir tekil ilgi hâlidir. İki dil de sayıyı ismin üstüne bir yük olarak koymaz; Rusça bunu başka bir hâlle yapar.

Türk öğrenci için en güvenli alışkanlık, sayıyı söylerken gözünü son kelimeye dikmektir. "Yirmi bir" derken Türkçe düşünce "yirmi"ye takılır, Rusça ise "bir"e bakar: "двадцать один год", "двадцать два года", "двадцать пять лет". Bu üç cümleyi sesli söylemek, kuralı kâğıt üzerindeki bir tablodan daha hızlı yerleştirir.

Örnekler

Dördüncü örnekte "три дня" ikinci basamakta, sekizinci örnekte "пять дней" üçüncü basamakta; aynı kelimenin iki biçimi. "Поезд" kelimesinin sonundaki "д" ötümsüzleşir: [PO-yist]. "Идёт" burada "gidiyor" değil, "sürüyor" anlamındadır. "В неделю" (haftada) belirtme hâlindedir.

Örnek diyalog

Suzdal'da küçük bir otel, akşam. Barış ailesiyle birlikte geliyor; resepsiyonda Вера (Vera) var.

Vera'nın ilk sorusu "Сколько вас?" kelimesi kelimesine "sizden ne kadar?" demektir ve kişi sayısını sorar; "вас" burada ilgi hâlindedir. Barış'ın cevabındaki "три человека" ikinci basamakta. "Тысяча" (bin) de bir isim gibi davranır: "пять тысяч" çoğul ilgi hâlidir ve ardından gelen "рублей" de öyle. "Ключ" (anahtar) "два"dan sonra "ключа" olur ve vurgu sona kayar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. один стол, три стола, шесть столов; одна машина, две машины, пять машин.
2. У меня два брата и одна сестра.
3. двадцать один год, двадцать три года, двадцать пять лет.
4. Сколько дней? Сколько человек?

Özet kartı

1. Sayının son kelimesine bak: 1 → yalın tekil, 2–4 → tekil ilgi, 5+ → çoğul ilgi.
2. 11–14 hep çoğul ilgi hâli alır: одиннадцать книг.
3. один / одна / одно ve два / две cinse uyar.
4. Çoğul ilgi: -ов (столов), eksiz (книг, слов), -ей (рублей, дней).
5. Düzensizler: год – года – лет; человек – человека – человек.
6. Сколько + çoğul ilgi: Сколько книг?

Sonraki derse köprü

Bu derste nesneleri saydık. Sıradaki derste onları birine vermeye geçiyoruz: "kime?" sorusunun hâli olan yönelme hâli. A1.50'de kalıp olarak kullandığın "мне", "тебе" zamirleri orada isimlerle birlikte gelecek: "Я пишу маме" (Anneme yazıyorum).