Tarif vermek ve talimat okumak

Kanca

Bir Rus yemek kitabını açtığında tarifin iki ayrı dille yazılmış olabileceğini görürsün. Biri okura doğrudan seslenir: "Нарежьте лук, добавьте соль" (Soğanı doğrayın, tuz ekleyin). Öbürü kimseye seslenmez, yalnızca adımları sıralar: "Нарезать лук. Добавить соль." İkisi de aynı tarifi anlatır; biri bir aşçının sesi, öbürü bir kılavuzun.

Emir kipini ve tabelalardaki mastarlı yasakları önceki iki derste öğrendin. Bu derste ikisini birleştirecek, bir tarifi ya da bir talimatı adım adım okumayı ve sözlü olarak bir tarif vermeyi öğreneceksin.

Anlatım

Tarifin fiilleri

Mutfakta en sık duyulan fiilleri "вы" emirleriyle birlikte öğrenmek işe yarar. Tariflerin çoğu bu sekiz fiilin etrafında döner.

"Налить" yalnız sıvılar için, "положить" katı şeyler için kullanılır: "налейте воду", ama "положите масло". Türkçede ikisi de "koyun" olabilir.

Görünüş: adım ve süre

Her bir adım tek bir sonuç ister ve bitmiş görünüşle verilir: "Нарежьте лук" (soğanı doğrayıp bitirin). Bir eylemin süresi ya da biçimi söyleniyorsa bitmemiş görünüş gelir: "Варите десять минут" (On dakika kaynatın), "Постоянно мешайте" (Sürekli karıştırın). A2.20'deki emir kuralları burada da geçerlidir.

Yazılı tarif: mastar

Kitaplarda, paketlerin arkasında ve kılavuzlarda emir yerine mastar sık kullanılır: "Нарезать лук. Добавить соль. Варить 10 минут." Bu dil kişisizdir ve A2.21'deki "Не курить!" tabelasıyla aynı aileden gelir. Okurken bu mastarları emir gibi anlarsın: "doğrayın, ekleyin, kaynatın".

Ölçüler

Ölçüden sonra gelen malzeme ilgi hâlindedir, tıpkı A1.47'deki ambalaj kelimeleri gibi: "стакан муки" (bir bardak un), "две ложки сахара" (iki kaşık şeker), "щепотка соли" (bir tutam tuz). Sayıdan sonra ölçünün kendisi de A2.3'teki kurala uyar: "два стакана", "пять граммов".

Sözlü tarif vermek

Bir arkadaşına tarif verirken "вы" yerine "ты" emirleri kullanılır: "возьми", "нарежь", "добавь", "налей". Adımlar kısa tutulur ve her biri bir sıra kelimesiyle bağlanır. Dinleyen kişi araya sık sık "А потом?" (Sonra?) ya da "Сколько?" (Ne kadar?) diye girer; tarif böylece bir sohbete dönüşür.

Miktar kesin değilse "примерно" [PRİ-mir-na] (yaklaşık) ya da sayıyı isimden sonraya koyan yapı kullanılır: "примерно десять минут" ya da "минут десять". Rus mutfağında birçok tarif "на глаз" (göz kararı) diye biter.

Sıra kelimeleri

Bir tarif adım adım ilerler ve adımlar sıra kelimeleriyle bağlanır: "сначала" (önce), "потом" (sonra), "затем" [za-TEM] (ardından), "после этого" [POS-li E-ta-va] (bundan sonra), "в конце" (en sonunda). "Затем" yazılı dilde, "потом" konuşmada daha sık görülür.

Kullanım talimatları

Bir cihazın kılavuzunda ya da bir paketin üstünde benzer kalıplar vardır. Bunlar ilaç kutularında, gıda paketlerinde ve ev aletlerinde tekrar tekrar karşına çıkar.

• "Нажмите кнопку" [na-JMİ-ti KNOP-ku] — Düğmeye basın.
• "Хранить в холодильнике" [hra-NİT'] — Buzdolabında saklayın.
• "Перед употреблением взбалтывать" — Kullanmadan önce çalkalayın.
• "Не открывать во время работы" — Çalışırken açmayın.

Bu metinlerin dili kısa ve kalıplıdır; anahtar fiili tanıdığında cümlenin geri kalanı çoğu zaman kendiliğinden anlaşılır. "Перед употреблением" (kullanmadan önce) gibi kalıplaşmış öbekleri ise bir kez öğrenmek yeter; her kılavuzda aynı biçimde geçerler.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe tarifler de iki dille yazılır. Biri okura doğrudan seslenir: "Soğanı doğrayın, tuzu ekleyin." Öbürü edilgen ve kişisizdir: "Soğan doğranır, tuz eklenir." Rusçadaki "Нарежьте лук" birinci dile, "Нарезать лук" ikinci dile karşılık gelir. Türk öğrenci bu iki yazım tarzını kendi dilinden tanır ve hangisinin kullanıldığını hemen fark eder.

Fiillerde ise Rusça daha ayrıntılıdır. Türkçede "koymak" fiili hem bir kaşık tereyağı hem bir bardak su için kullanılır; Rusça sıvılar için "налить", katılar için "положить" ister. Türkçede "pişirmek" geneldir; Rusça kaynatmayı ("варить") ve kızartmayı ("жарить") ayırır.

Ölçü ifadelerinde Türkçe ile Rusça aynı sırayı paylaşır: "bir bardak un", "bir tutam tuz" derken ölçü önce, malzeme sonra gelir. Rusça da aynı sırayı izler; yalnız malzemeyi ilgi hâline sokar. Türk öğrencinin bu kalıpta yapacağı tek iş, malzemenin sonunu değiştirmeyi unutmamaktır.

Örnekler

İkinci örnekte "соли" ilgi hâlindedir, çünkü "немного" (biraz) bir miktar bildirir. Üçüncü ve sekizinci örneklerde bitmemiş görünüş var: biri süreyi, öbürü sürekliliği anlatıyor. Son örnekteki "во время" (sırasında) da ilgi hâli ister; "в" burada "во" olur, çünkü sonraki kelime iki sessizle başlar.

Örnek diyalog

Gökhan, Tomsk'ta yaşadığı ilk kışta karabuğday pişirmeyi öğrenmek istiyor ve arkadaşı Алёна'yı (Alyona) arıyor. Karabuğday Rusya'da en sık pişirilen tahıllardan biridir.

Alyona arkadaşına "ты" ile konuşuyor, bu yüzden emirleri "-те" almıyor: "возьми", "промой", "налей", "поставь". Her adım bitmiş görünüşte, çünkü her biri tek bir iş. Son uyarı ise olumsuz ve bitmemiş görünüşte: "не мешай". "Минут двадцать" A2.19'da gördüğün gibi "yaklaşık yirmi dakika" demektir. "Под крышкой" (kapağın altında) araç hâlidir; "под" edatı da bu hâli ister.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. нарежьте, добавьте, налейте, перемешайте.
2. два стакана воды, ложка сахара, щепотка соли.
3. Варите 5 минут. Добавьте масло.
4. Сначала помойте яйца, потом сварите их. (Süre söylenirse: "варите их десять минут".)

Özet kartı

1. Tarif emirleri (вы): нарежьте, добавьте, положите, налейте, перемешайте, варите.
2. Adım bitmiş görünüş (нарежьте), süre ve süreklilik bitmemiş (варите 10 минут, мешайте).
3. Yazılı talimat mastarla: Нарезать лук. Хранить в холодильнике.
4. Ölçü + ilgi hâli: стакан муки, щепотка соли.
5. Sıra: сначала, потом, затем, после этого, в конце.
6. Налить sıvılar için, положить katılar için.

Sonraki derse köprü

Emir ve Rica modülü burada bitiyor. Sıradaki modülde konu kelimelerine geçeceğiz ve ilk durak şehir: "площадь" (meydan), "набережная" (rıhtım, sahil yolu), "проспект" (cadde) gibi Rus şehirlerinin tipik mekânlarını adlandıracak, bir şehri tanıtmayı öğreneceğiz.