İzin istemek ve yasak: можно, нельзя

Kanca

Bir müzede iki tabela yan yana asılı: "Фотографировать можно" ve "Это окно нельзя открыть". İkisinde de "можно" ve "нельзя" gibi kısa kelimeler var, ama ikinci tabela bir yasak değil, bir uyarıdır: pencere açılmıyor, kilitli ya da sabit. Rusça "yasak" ile "imkânsız" arasındaki farkı fiilin görünüşüyle söyler.

"Можно" ve "нельзя" kelimelerini A2.5'te durum bildiren kelimelerle birlikte tanımıştın. Bu derste onları ayrıntılandıracak, izin istemenin farklı yollarını, yasakların nasıl ifade edildiğini ve tabelalarda karşına çıkacak kalıpları öğreneceksin.

Anlatım

İzin istemek: Можно + mastar

En sık izin sorusu "Можно" ve bir mastarla kurulur: "Можно войти?" [MOJ-na vay-Tİ] (Girebilir miyim?), "Можно сесть?" (Oturabilir miyim?), "Можно открыть окно?" (Pencereyi açabilir miyim?). Tek seferlik bir eylem için mastar çoğunlukla bitmiş görünüştedir, çünkü belirli bir sonuç isteniyor.

Kimin izin istediği belli değilse kişi yönelme hâliyle eklenir: "Мне можно?" (Benim için uygun mu?), "Можно мне воды?" (Biraz su alabilir miyim?). Gündelik konuşmada "Можно я сяду?" (Oturabilir miyim?) gibi kişi zamirli bir yapı da çok duyulur.

Bir şeyi istemek: Можно + isim

"Можно" bir isimle de gelir ve "verebilir misiniz?" anlamını taşır: "Можно меню?", "Можно счёт?" (A1.46). Sayılamayan bir şeyden biraz istendiğinde isim ilgi hâline girer: "Можно воды?" (Biraz su alabilir miyim?), "Можно чаю?" (Biraz çay?).

Cevaplar

"Пожалуйста" tek başına izin verirken "buyurun, tabii" anlamına gelir. "Лучше не надо" kibar bir ret biçimidir.

Нельзя: yasak mı, imkânsız mı?

"Нельзя" bir bitmemiş görünüşlü mastarla gelirse bir yasağı bildirir: "Здесь нельзя курить" (Burada sigara içmek yasak), "В музее нельзя фотографировать" (Müzede fotoğraf çekmek yasak).

Bitmiş görünüşlü bir mastarla gelirse bir imkânsızlığı bildirir: "Это окно нельзя открыть" (Bu pencere açılamaz), "Эту задачу нельзя решить" (Bu problem çözülemez). Burada kimse bir kuralı yasaklamıyor; iş yapılamaz.

Bu ayrım A2.11'deki görünüş mantığının bir uzantısıdır: bitmemiş görünüş eylemi bir etkinlik olarak, bitmiş görünüş bir sonuç olarak görür. Yasak etkinliği, imkânsızlık sonucu reddeder.

Kime yasak?

Yasak bir kişiyle sınırlıysa kişi yönelme hâline girer: "Детям нельзя пить кофе" (Çocuklara kahve içmek yasak), "Тебе нельзя сладкое" (Sana tatlı yasak). Doktorun söyleyebileceği tipik bir cümledir.

Geçmiş ve gelecek

"Можно" ve "нельзя" değişmez; zamanı "было" ve "будет" taşır: "Раньше здесь можно было курить" (Eskiden burada sigara içilebiliyordu), "Завтра будет нельзя" (Yarın olmayacak). "Было" ve "будет" kelimeleri iki kelimenin önüne ya da arkasına gelebilir.

Daha resmî biçimler

"Разрешите…" [raz-ri-Şİ-ti] (İzin verin…) daha resmî bir izin isteğidir: "Разрешите пройти!" (İzin verin, geçeyim!) kalabalık bir otobüste ya da koridorda çok duyulur. Yasaklar resmî dilde "запрещено" [za-pri-şşi-NO] (yasaktır) ile söylenir: "Курить запрещено", "Вход запрещён" [FHOT za-pri-ŞŞON] (Girmek yasaktır).

Tabelalar: mastarla emir

Tabelalarda ve resmî talimatlarda yasak çoğu zaman "не" ve bir mastarla yazılır: "Не курить!" (Sigara içilmez!), "Не входить!" (Girilmez!), "По газонам не ходить!" (Çimlere basmayın!). Bu kısa biçim kişiye değil herkese seslenir ve emir kipinden daha resmî duyulur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe izin istemeyi fiile bir yeterlik eki ekleyerek yapar: "girebilir miyim?", "oturabilir miyim?" Rusça bunun için ayrı bir kelime kullanır ve fiili mastarda bırakır: "Можно войти?" Kişiyi göstermek gerekmez; soru, ortama ve konuşana göre anlaşılır.

Yasakta Türkçe "yasak" kelimesini bir isim gibi kullanır: "sigara içmek yasak". Rusça "нельзя" bu cümlenin birebir karşılığıdır: "курить нельзя". Ama Türkçenin "açılmaz", "çözülemez" gibi imkânsızlık bildiren biçimleri Rusçada da "нельзя" ile kurulur ve fark yalnız fiilin görünüşündedir. Türk öğrenci bu yüzden "нельзя" gördüğünde mastarın görünüşüne bakmalıdır.

Tabela dilinde iki dil benzerdir: Türkçe "Girilmez", "Sigara içilmez" gibi edilgen ve kişisiz biçimler kullanır; Rusça "Не входить!", "Не курить!" gibi mastarlı biçimler. İkisi de bir kişiye değil, herkese seslenir. Rus şehirlerinde bu kısa mastarlı uyarılar kapılarda, asansörlerde ve parklarda sık sık karşına çıkar; onları okuyabilmek günlük hayatı kolaylaştırır.

Örnekler

Dördüncü ve beşinci örnekler aynı kelimeyle iki ayrı şey söylüyor: "фотографировать" bitmemiş görünüşte ve bir yasak; "открыть" bitmiş görünüşte ve bir imkânsızlık. Altıncı örnekteki "детям" çoğul yönelme hâlidir; çoğul hâller ileride ayrıca gelecek. Son örnekteki "газон" (çim alan) Rus şehirlerinin parklarında sık görülen bir tabelanın konusudur.

Örnek diyalog

Yaroslavl'da bir müze salonu. Nur, salon görevlisi Раиса Ивановна (Raisa İvanovna) ile konuşuyor.

Nur'un her sorusu "можно" ile kuruluyor; Raisa İvanovna'nın cevapları ise izin, kısmi izin ve yasak arasında gidip geliyor. "Без вспышки" (flaşsız) A2.2'deki "без" ve ilgi hâlidir. "Садитесь" A2.20'deki davet emri. Son replikteki "в залах" çoğul bulunma hâlidir. Rus müzelerinde salon görevlileri ziyaretçilere kuralları bu kısa kalıplarla hatırlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Можно войти? Можно воды?
2. "Нельзя открыть": kapı açılamaz (kilitli). "Нельзя открывать": kapıyı açmak yasak.
3. Раньше здесь нельзя было фотографировать.
4. Не входить! (ya da: Вход запрещён.)

Özet kartı

1. İzin: Можно + mastar (Можно войти?); kişi yönelme hâlinde (Мне можно?).
2. Bir şey istemek: Можно меню? Можно воды? (biraz = ilgi hâli).
3. Нельзя + bitmemiş görünüş = yasak; нельзя + bitmiş görünüş = imkânsız.
4. Zaman: можно было, нельзя было, будет можно.
5. Resmî: Разрешите…, запрещено, вход запрещён.
6. Tabela: не + mastar (Не курить! Не входить!).

Sonraki derse köprü

Bu derste tabelaların mastarla konuştuğunu gördün. Sıradaki derste aynı dili daha uzun metinlerde, tariflerde ve talimatlarda okuyacağız: bir yemek tarifindeki "Нарежьте лук" (Soğanı doğrayın) gibi emirleri ve bir kullanım kılavuzundaki "Нажать кнопку" (Düğmeye basın) gibi mastarlı adımları.