Emir kipi: читай(те), говори(те), скажи(те)

Kanca

Bir Rus evine misafir olarak girdiğinde ev sahibinden arka arkaya emirler duyarsın: "Проходите! Раздевайтесь! Садитесь! Ешьте!" (Buyurun, girin! Montunuzu çıkarın! Oturun! Yiyin!). Kulağa sert gelebilir; ama bu emirler bir davetin, bir ikramın dilidir. Rusçada misafirperverlik çoğu zaman emir kipiyle konuşur.

Önceki derslerde birçok emri hazır öbek olarak kullandın: "Иди сюда!", "Поверните налево", "Скажите, пожалуйста". Bu derste emir kipinin nasıl kurulduğunu, "ты" ile "вы" arasındaki farkı ve emirde görünüş seçimini öğreneceksin.

Anlatım

Kuruluş: "они" biçiminden başla

Emir kipi şimdiki ya da bitmiş görünüşlü gelecek zamanın "они" biçiminden kurulur. Sondaki "-ют/-ут" ya da "-ят/-ат" atılır, geriye kalan köke bakılır.

Kök ünlüyle bitiyorsa "-й" eklenir: "читают" → "чита-" → "читай" [çi-TAY]; "делают" → "делай"; "гуляют" → "гуляй". Bu grup en kalabalık gruptur ve "-ать" ile biten birinci çekim fiillerin çoğu buraya girer.

Kök sessizle bitiyor ve birinci tekilde vurgu sondaysa "-и" eklenir: "говорят" → "говор-" → "говори" [ga-va-Rİ] (çünkü "говорю" sonda vurgulu); "скажут" → "скажи" [ska-Jİ]; "пишут" → "пиши" [pi-ŞI]; "идут" → "иди". Vurgu emirde de sondaki "-и" üzerinde kalır.

Kök sessizle bitiyor ve vurgu kökte kalıyorsa "-ь" eklenir: "встанут" → "встань" [FSTAN'] (kalk); "готовят" → "готовь" (hazırla). Bu grup en küçüğüdür; yumuşak işaret, vurgusuz bir "-и"nin yerini tutar.

Ты ve вы

Yukarıdaki biçimler "ты" içindir. "Вы" için, yani bir yetişkine saygıyla ya da birden çok kişiye seslenirken, sona "-те" eklenir: "читайте", "говорите", "скажите", "встаньте". Türkçede "oku / okuyun" ayrımı nasıl yapılıyorsa Rusçada da "читай / читайте" ayrımı öyle yapılır.

"Говорите" biçimi şimdiki zamanın "вы говорите" (konuşuyorsunuz) biçimiyle aynı yazılır. Hangisinin kastedildiğini bağlam ve tonlama söyler: emir daha kesin ve vurguludur.

Dönüşlü fiiller

"-ся" yine en sona gelir: ünsüzden sonra "-ся", ünlüden sonra "-сь". "Садись" [sa-DİS'] (otur), "садитесь" [sa-Dİ-tis'] (oturun), "не волнуйся" [ni val-NUY-sya] (endişelenme), "не волнуйтесь" (endişelenmeyin).

Düzensizler

Birkaç sık fiilin emri kurala uymaz ve ayrı öğrenilir. Hepsi günlük konuşmada çok sık geçer.

"Будь здоров!" (sağlıcakla kal, çok yaşa) ve "Будьте добры" (rica etsem) gibi kalıplar "быть" emrini her gün duyulur hâle getirir. "Будьте добры, счёт" (Rica etsem, hesap) kafede "пожалуйста"dan daha kibar duyulur.

Emirde görünüş

Tek seferlik, belirli bir rica için çoğunlukla bitmiş görünüş kullanılır: "Скажите, который час?" (Saat kaç, söyler misiniz?), "Дай мне ручку" (Bana kalemi ver). Konuşan bir sonuç bekler: bilgi verilsin, kalem uzatılsın.

Davet ve ikramda ise bitmemiş görünüş yaygındır ve daha sıcak duyulur: "Садитесь!" (Oturun!), "Проходите!" (Buyurun, girin!), "Берите!" (Alın!). Ev sahibi burada bir iş istemez, bir izin ve davet sunar.

Olumsuz emirde neredeyse her zaman bitmemiş görünüş gelir: "Не говори ему!" (Ona söyleme!). Bitmiş görünüşlü olumsuz emir yalnızca bir uyarıdır, istemeden olabilecek bir şeye karşı: "Не забудь ключи!" (Anahtarları unutma!), "Не упади!" (Düşme!).

Nezaket

"Пожалуйста" çoğu emri yumuşatır: "Садитесь, пожалуйста." Daha da kibar bir rica için emir yerine bir soru kullanılır: "Не могли бы вы…?" (… yapabilir misiniz?). Bu kalıbın dilbilgisi ileride, şart kipiyle birlikte gelecek.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de emirde iki düzey ayırır: "oku" ve "okuyun", hatta resmî "okuyunuz". Rusçadaki "читай / читайте" ayrımı Türkçedeki "sen" ve "siz" emirleriyle birebir örtüşür. Türk öğrenci bu yüzden emir kipini hızla benimser.

Fark, emrin tonundadır. Türkçede misafire "oturun, yiyin" demek doğaldır, ama kibar konuşmada çoğu zaman bir soruya dönüşür: "Oturmaz mısınız?", "Biraz daha alır mısınız?" Rusçada ev sahibinin emirleri soru biçimine girmeden de kibar sayılır; nezaketi tonlama ve "пожалуйста" taşır.

Görünüş seçimi ise Türkçede yoktur. "Söyle" tek bir biçimdir; Rusçada "говори" ve "скажи" ayrı şeyler ister: biri konuşmayı sürdürmeyi, öbürü tek bir bilgiyi vermeyi. Olumsuzda Türkçenin "söyleme" biçimi, Rusçada çoğunlukla "не говори" ile karşılanır.

Türkçede emir bazen mastarla da verilir; tabelalardaki "Sigara içmek yasaktır" ya da kısaca "Girmeyiniz" gibi. Rusçada da resmî yazılarda ve tabelalarda emir yerine mastar kullanılır: "Не курить!" (Sigara içilmez!). Bu biçim sıradaki derste ayrıca ele alınacak.

Örnekler

Yedinci örnek hem hapşıran birine hem vedalaşırken söylenir; bir kadına "Будь здорова!" denir. Son örnekte bitmiş görünüşlü olumsuz emir bir uyarıdır: unutmak istenerek yapılan bir şey değildir. "Чаще" (daha sık) "часто" kelimesinin karşılaştırma biçimidir.

Örnek diyalog

Smolensk'te bir akşam. Taylan, arkadaşının annesi Зинаида Петровна'nın (Zinaida Petrovna) evine yemeğe gelmiş.

Zinaida Petrovna'nın emirlerinin hepsi bitmemiş görünüşte ("проходите", "раздевайтесь", "садитесь", "берите") ya da düzensiz ("ешьте", "пейте"): bir ev sahibinin sıcak davetleri. Taylan ise tek bir bilgi istiyor ve bitmiş görünüşü seçiyor: "скажите". "Раздевайтесь" kelimesi kelimesine "soyunun" demektir, ama evin girişinde paltoyu ve botları çıkarmayı anlatır. "С удовольствием" (zevkle, memnuniyetle) bir daveti kabul etmenin en sık yoludur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. читай / читайте, говори / говорите, пиши / пишите, вставай / вставайте ("вставать" fiilinin emri "-ва-"yı korur).
2. Садитесь, пожалуйста. Не волнуйтесь.
3. Не говори маме! Olumsuz emirde bitmemiş görünüş.
4. Дай мне воды. Не забудь зонт!

Özet kartı

1. Kuruluş "они" biçiminden: ünlü kök + -й (читай), vurgulu sonlu sessiz kök + -и (говори), vurgulu köklü sessiz kök + -ь (встань).
2. "Вы" için "-те": читайте, говорите, скажите.
3. Dönüşlü: садись / садитесь, не волнуйся.
4. Düzensiz: дай, ешь, пей, будь, поезжай.
5. Tek rica bitmiş (скажите), davet bitmemiş (садитесь, берите).
6. Olumsuz emir bitmemiş (не говори); bitmiş olumsuz uyarıdır (не забудь).

Sonraki derse köprü

Emirle bir şey istemeyi öğrendin; şimdi izin istemeye ve bir yasağı anlamaya geçiyoruz. Sıradaki derste "можно" ve "нельзя" kelimelerini ayrıntılı olarak ele alacak, "Можно войти?" (Girebilir miyim?) gibi sorularla tabelalardaki "Не курить!" türünden yasakları öğreneceğiz.