İlgi hâli: miktar ve "-den" anlamı (из, от, с, без)

Kanca

Türkçede "Moskova'dan geliyorum", "İşten geliyorum" ve "Annemden bir mektup" cümlelerinin üçü de aynı ekle kurulur: "-den". Rusça bu üç cümlede üç ayrı edat kullanır: "из Москвы", "с работы", "от мамы". Ama üçünde de ardından gelen isim aynı hâldedir: ilgi hâli.

Önceki derste ilgi hâlinin sahipliği gösteren yüzünü gördün. Bu derste ikinci yüzüne geçiyoruz: bir şeyin nereden ya da kimden geldiğini, neyin eksik olduğunu ve bir şeyden ne kadar olduğunu söyleyen yüzüne.

Anlatım

Из: içinden

"Из" [iz] bir şeyin içinden çıkmayı anlatır. Şehirler, ülkeler, binalar ve kaplar için kullanılır: "из Москвы" [iz mask-VI] (Moskova'dan), "из дома" [iz DO-ma] (evden), "из сумки" (çantadan). Kendini tanıtırken de bu edatı kullanırsın: "Я из Турции" (Türkiye'denim).

"Из" kelimesinin sonundaki "з" ötümsüz bir sessizden önce [s] duyulur: "из Турции" [is TUR-tsı-i], "из Казани" [is ka-ZA-ni]. Ünlüden ve ötümlü sessizden önce [z] kalır.

С: üstünden, etkinlikten

"С" [s] "из"in "на" ile eşleşen karşılığıdır. A1.36'da "на" alan yerler, oradan gelirken "с" alır:

Kural basittir: "в" ile söylediğin yerden "из" ile, "на" ile söylediğin yerden "с" ile gelirsin. "В школе" → "из школы", "на уроке" → "с урока".

Dikkat: "с" edatı araç hâliyle kullanıldığında "ile" demektir ("кофе с молоком"). Hangi anlamın kastedildiğini ardından gelen hâl söyler: ilgi hâli "-den", araç hâli "ile".

От: bir kişiden, bir noktadan

Bir şey bir kişiden geliyorsa "от" [at] kullanılır: "письмо от сестры" [pis'-MO at sist-RI] (kız kardeşimden bir mektup), "подарок от друга" (arkadaştan bir hediye). İnsanlar kap ya da yüzey olmadığı için "из" ve "с" onlarla kullanılmaz.

"От" bir uzaklığın başlangıç noktasını da gösterir: "недалеко от центра" [ni-da-li-KO at TSENT-ra] (merkeze uzak değil, kelimesi kelimesine "merkezden uzak değil").

Без: -sız

"Без" [biz] Türkçedeki "-sız, -siz" ekinin işini görür ve ilgi hâli ister: "без соли" [bis SO-li] (tuzsuz), "без молока" [biz ma-la-KA] (sütsüz), "без тебя" [biz ti-BYA] (sensiz). "Из" gibi "без" de ötümsüz sessizden önce [bis] olur.

Miktar: много, мало, немного

Miktar bildiren kelimelerden sonra isim ilgi hâline girer. Sayılamayan şeylerde (su, zaman, şeker) tekil kullanılır:

• "много воды" [MNO-ga va-DI] — çok su
• "мало времени" [MA-la VRE-mi-ni] — az zaman
• "немного сахара" [ni-MNO-ga SA-ha-ra] — biraz şeker
• "Сколько времени?" — Ne kadar zaman?

Sayılabilen şeylerde (kitaplar, insanlar) bu kelimelerden sonra çoğul ilgi hâli gelir: "много людей" [MNO-ga lyu-DEY] (çok insan). Çoğul ilgi hâlinin ekleri ileride ayrıca işlenecek; "много людей" öbeğini şimdilik bütün olarak kullan.

"Nereden?" sorusu

Kaynağı sormak için "Откуда?" [at-KU-da] (nereden?) kullanılır: "Откуда ты?" (Nerelisin? / Nereden geliyorsun?). Cevap çoğunlukla edatla başlar: "Из Измира", "С работы".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin "-den" eki tek başına bütün çıkış noktalarını karşılar: bir şehirden, bir işten, bir kişiden. Rusça bu tek eki üç edata böler ve seçimi yerin türüne göre yapar. Türk öğrenci için yol gösterici soru şudur: o yere "в" ile mi, "на" ile mi giriliyordu, yoksa söz konusu olan bir insan mı?

Ekin kendisinde ise iki dil buluşur. Türkçede "-den" ayrılma hâlidir; Rusçada bu edatların ardından gelen isim ilgi hâlindedir. A1.34'te gördüğün gibi Türkçenin ayrılma hâli Rusçada ayrı bir hâl değildir, ilgi hâlinin bir kullanımıdır.

"-sız" eki de benzer bir yer değiştirir. Türkçede kelimenin sonuna gelir ve ünlü uyumuna uyar: "şekersiz", "sütsüz". Rusçada önde bir edat durur ve isim ilgi hâline girer: "без сахара", "без молока". Miktar kelimelerinde ise Türkçe ismi değiştirmez ("çok su"), Rusça değiştirir ("много воды").

Örnekler

Birinci ve sekizinci örneklerde "из" kelimesinin iki okunuşu yan yana: ötümsüz "т" ve "к" önünde [is], ünlü ve "м" önünde [iz]. Son örnekte "кофе" hiç çekilmediği için "без" sonrasında da aynı kalıyor; "без" ise ötümsüz "к" önünde [bis] okunur.

Örnek diyalog

Kazan garı, akşam. Moskova treninden inen Zehra'yı arkadaşı Maşa'nın annesi Люба (Lyuba) karşılıyor.

Bu kısa konuşmada "-den" anlamı üç ayrı edatla geliyor: şehirlerden "из", Maşa'dan "от". Lyuba'nın son sorusunda ve Zehra'nın cevabında "без" tek başına kalıyor ve kelime sonunda ötümsüzleşerek [BES] duyuluyor. "Для" (için) de ilgi hâli ister: "для вас" (sizin için). "Чай будешь?" (Çay içer misin?) evde misafire sorulan samimi bir sorudur; "будешь" A1.46'daki sipariş kalıbının "ты" biçimidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. из школы, с концерта, из магазина, с почты.
2. подарок от мамы, письмо от брата.
3. У меня мало времени.
4. [is TUR-tsı-i], [iz mask-VI], [bis SA-ha-ra]: ötümsüz sessizden önce "з" [s] okunur.

Özet kartı

1. Из + ilgi hâli: içinden; "в" ile söylenen yerlerden (из Москвы, из дома).
2. С + ilgi hâli: "на" ile söylenen yerlerden ve etkinliklerden (с работы, с концерта).
3. От + ilgi hâli: bir kişiden (от сестры) ve bir noktadan (недалеко от центра).
4. Без + ilgi hâli: -sız (без сахара, без тебя).
5. Miktar + ilgi hâli: много воды, мало времени, немного сахара.
6. Soru: Откуда? Ötümsüz sessizden önce из/без [is]/[bis].

Sonraki derse köprü

"Много воды" derken su tek bir bütündür. Kitap ya da elma saydığında ise Rusça sayının kendisine bakar ve ismi üç ayrı biçime sokar: "одна книга", "две книги", "пять книг". Sıradaki derste A1.47'deki ruble kuralının bütün isimlere nasıl uygulandığını göreceğiz.