Tek yön ve gidip gelme: идти/ходить, ехать/ездить

Kanca

Kapıdan çıkan bir komşuna "Куда ты идёшь?" diye sorarsın: şu an nereye gidiyorsun? Akşam aynı komşuyu elinde alışveriş torbalarıyla görürsen soru değişir: "Куда ты ходил?" Yani "Nereye gidip geldin?" Birinci fiil tek bir yöne giden bir hareketi, ikincisi bir gidiş-dönüşü anlatır.

Önceki derste yürüyerek gitmek ile taşıtla gitmek arasındaki ayrımı öğrendin. Rusçada her iki fiilin de bir eşi vardır. Bu derste o eşleri, yani "ходить" ve "ездить" fiillerini, ve hangi durumda hangisinin seçildiğini öğreneceksin.

Anlatım

Dört fiil, iki eksen

İlk sütundaki fiiller bir hedefe doğru, tek bir yönde ilerleyen hareketi anlatır. İkinci sütundakiler ise yönü tek olmayan hareketi: gidip dönmeyi, tekrar eden yolculukları ya da belli bir hedefi olmayan dolaşmayı.

Çekimler

"Ходить" ikinci çekimdir ve birinci tekilde "д" "ж"ye döner. "Ездить" de aynı değişimi geçirir.

"Езжу" kelimesinde "зж" birlikte uzun bir [j] gibi duyulur. Geçmiş zamanları düzenlidir: "ходил", "ходила", "ездил", "ездила".

Ne zaman ходить ve ездить?

Tekrar ve alışkanlık. Her gün, her hafta tekrarlanan gidişler: "Дети ходят в школу пешком" (Çocuklar okula yürüyerek gider), "Он часто ездит в командировки" (Sık sık iş seyahatine gider). "Каждый день", "часто", "по субботам" gibi kelimeler bu kullanımın en güvenilir işaretleridir.

Geçmişte gidip dönmek. Bir yere gidip geri gelinmişse: "Вчера я ходил в театр" (Dün tiyatroya gittim, döndüm), "Летом мы ездили в Сочи" (Yazın Soçi'ye gittik). Bu cümleler "был" ile de söylenebilir: "Вчера я был в театре." İki yapı aynı olguyu anlatır.

Belirli bir yönü olmayan hareket. Bir yerde dolaşmak, gezinmek: "Мы долго ходили по городу" (Şehirde uzun uzun dolaştık). Burada bir hedef yoktur; hareketin kendisi önemlidir.

Genel yetenek. Yürüyebilmek ya da araç kullanabilmek: "Ребёнок уже ходит" (Bebek artık yürüyor). Bu cümle bebeğin şu an nereye gittiğini değil, yürüyebildiğini söyler.

Ne zaman идти ve ехать?

Şu anda, bir yöne. Konuşma sırasında süren tek yönlü hareket: "Сейчас я иду на работу" (Şu an işe gidiyorum). Konuşan şu anda yoldadır ve bir hedefe doğru ilerler.

Geçmişte yolda olmak. Bir olay hareket sırasında gerçekleştiyse: "Когда я шёл в магазин, я встретил друга" (Markete giderken bir arkadaşıma rastladım). Burada önemli olan dönüş değil, yolda olmaktır.

Yakın plan. Kesinleşmiş bir yakın gelecek de şimdiki zamanla söylenir: "Завтра мы едем в Казань" (Yarın Kazan'a gidiyoruz). Biletler alınmış, plan değişmeyecek.

Bir cümlede iki fiil

İki eksen tek bir cümlede de karşılaşabilir: "Сейчас я иду на работу пешком, а обычно я езжу на машине" (Şu an işe yürüyerek gidiyorum, ama genellikle arabayla giderim). İlk yarı bugünü, ikinci yarı alışkanlığı anlatır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede "gidiyorum" ve "giderim" arasındaki fark bu ayrımın bir kısmını karşılar. "Şu an okula gidiyorum" Rusçada "иду", "her gün okula giderim" Rusçada "хожу" ile söylenir. Türk öğrenci geniş zamanı gördüğü yerde "ходить" ya da "ездить" seçerse çoğu zaman haklı çıkar.

Geçmişte ise Türkçe ayrım yapmaz. "Dün tiyatroya gittim" cümlesi hem gidip dönmeyi hem yolda olmayı anlatabilir. Rusça ikisini ayırır: gidip döndüysen "ходил", yoldaysan ve bir şey olduysa "шёл". Türk öğrencinin en sık hatası, "gittim" dediği her yerde "шёл" kullanmaktır; çoğu durumda doğru olan "ходил" ya da "был"dır.

Dolaşmak için Türkçede ayrı bir fiil vardır: "gezmek", "dolaşmak". Rusçada bu anlam "ходить по" ile verilir: "ходить по городу" (şehirde dolaşmak). "Gezmek" kelimesi aklına geldiğinde çok yönlü fiili seçmek iyi bir kestirmedir; Melis'in ev sahibesinin "Ты много ездишь!" cümlesi de "çok geziyorsun" diye çevrilir.

Örnekler

Dördüncü örnekte Türkçe "gittim" diyor, Rusça "ходил": konuşan tiyatrodan dönmüş. Son örnekte Türkçe "giderken", Rusça "шёл": konuşan yoldaydı ve dönüş söz konusu değil. "Командировка" (iş seyahati) Rusya'da çok kullanılan bir kelimedir ve hep "ездить в командировку" kalıbıyla gelir.

Örnek diyalog

İrkutsk'ta bir apartman girişi, cumartesi öğlesi. Melis, ev sahibesi Валентина Петровна (Valentina Petrovna) ile karşılaşıyor.

Konuşmada dört fiil de geçiyor. Sabahki pazar gezisi bitmiş bir gidiş-dönüş: "ходила". Her cumartesi bir alışkanlık: "хожу". Şu anki postane yolu tek yön: "иду". Akşamki ziyaret kesin bir plan: "еду". Valentina Petrovna'nın son cümlesi Türkçedeki "-ardı" geçmişine denk düşen bir alışkanlığı anlatıyor: "ходила в горы" (dağlara giderdi). "В молодости" (gençlikte) kalıplaşmış bir zaman ifadesidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. хожу. "Каждое утро" bir alışkanlık.
2. идёт. Otobüs şu an bir yöne geliyor.
3. ездили. Geçen yıl gidip dönülmüş bir yolculuk.
4. Каждые выходные мы ездим на дачу.

Özet kartı

1. Tek yön, şu an: идти (иду), ехать (еду).
2. Gidip gelme, tekrar, yönsüz: ходить (хожу), ездить (езжу).
3. Alışkanlık: Я хожу в школу. Я езжу на работу на машине.
4. Geçmişte gidip dönmek: Я ходил в театр = Я был в театре.
5. Yolda olmak: Когда я шёл домой…
6. Dolaşmak: ходить по городу; yetenek: ребёнок уже ходит.

Sonraki derse köprü

Bu derste "в театр", "в театре" ve "из театра" gibi biçimler yan yana geçti; her biri farklı bir soruya cevap veriyor. Sıradaki derste bu üç soruyu bir tabloda toplayacağız: "куда?" (nereye), "где?" (nerede) ve "откуда?" (nereden), her birinin edatı ve hâliyle.