Gitmenin iki yolu: идти ve ехать

Kanca

Türkçede "Ankara'ya gidiyorum" ve "markete gidiyorum" aynı fiille söylenir; nasıl gittiğini ayrıca söylemezsen dinleyen bilmez. Rusça bu bilgiyi fiilin içine koyar. Markete yürüyerek gidiyorsan "Я иду в магазин", Ankara'ya trenle ya da otobüsle gidiyorsan "Я еду в Анкару". Türkçenin tek "gitmek"i Rusçada ikiye ayrılır.

Bu derste Hareket Fiillerine Giriş modülüne başlıyoruz. Rusça öğrenenlerin yıllarca uğraştığı hareket fiillerinin ilk ve en önemli ayrımını öğreneceksin: yürümek ile bir taşıtla gitmek.

Anlatım

Идти: yürüyerek gitmek

"Идти" [i-Tİ] ayakla, yürüyerek gitmeyi anlatır ve çekimi biraz düzensizdir:

Mastarda "д" [t] okunur, çekimde ise "д" olarak kalır. Geçmiş zamanı A2.10'da gördüğün düzensiz biçimlerdir: "шёл", "шла", "шли".

Ехать: bir taşıtla gitmek

"Ехать" [YE-hat'] araba, otobüs, tren, metro, bisiklet gibi bir taşıtla gitmeyi anlatır:

Çekimde kök "ед-" olur; mastardaki "х" kaybolur. Geçmiş zaman düzenlidir: "ехал" [YE-hal], "ехала", "ехали".

Seçim: araç belirler

Seçim mesafeye değil, gitme biçimine bağlıdır. Şehir içinde birkaç durak bile olsa otobüsle gidiyorsan "ехать": "Я еду на работу на автобусе" (İşe otobüsle gidiyorum). Uzak bir yere yürüyerek gidiyorsan "идти": "Мы идём в горы пешком" (Dağlara yürüyerek gidiyoruz).

Taşıtın kendisi özne olduğunda durum değişir. Bir otobüs, tren ya da tramvay kendi başına "gider" ve bunun için "идти" kullanılır: "Автобус идёт в центр" (Otobüs merkeze gidiyor), "Поезд идёт в Москву". A2.3'teki "Поезд идёт три дня" cümlesi de buradan gelir. Gündelik konuşmada "автобус едет" da duyulur, ama sefer ve güzergâh anlatılırken "идёт" daha yaygındır.

Şu anda, bir yöne

"Идти" ve "ехать" bir hareketi tek bir yöne doğru ve çoğunlukla şu anda olurken anlatır: "Куда ты идёшь?" [ku-DA tı i-DYOŞ] (Nereye gidiyorsun?) sorusu, konuşma sırasında yolda olan birine sorulur. Her gün tekrarlanan gidiş gelişler için Rusça başka bir fiil çifti kullanır; onu sıradaki derste göreceğiz.

Gidilen yer

Gidilen yer "куда?" (nereye?) sorusuna cevap verir ve A1.36'daki "в" ya da "на" ile birlikte belirtme hâlindedir: "в магазин", "в Москву", "на работу", "на дачу". "Eve" demek için özel bir kelime vardır: "домой" [da-MOY]. Yer, yön ve çıkış noktası ayrımının tamamı bu modülün üçüncü dersinde işlenecek.

"Идти" fiilinin başka işleri

"Идти" yalnız insanlar için değildir. Rusçada yağmur ve kar "yürür": "Идёт дождь" (Yağmur yağıyor), "Идёт снег" (Kar yağıyor). Bir ders ya da toplantı "yürür", yani sürer: "Урок идёт" (Ders sürüyor). Bir giysi birine "gider", yani yakışır: "Тебе идёт" (Sana yakışıyor). Bu kullanımlar kalıplaşmıştır ve yürümekle ilgisi kalmamıştır.

Emir ve davet

Yola çıkmayı söylemek için bu fiillerin emir biçimleri kullanılır: "Иди!" [i-Dİ] (Git! Yürü!) ve "Поезжай!" [pa-yiz-JAY] (Git, yola çık! taşıtla). Birlikte yola çıkmayı önermek için "Идём!" (Hadi gidelim, yürüyerek) ya da "Едем!" (Hadi gidelim, taşıtla) denir. A2.9'daki "Пойдём!" de bu ailedendir; "по-" önekli bitmiş görünüşlü bir biçimdir ve "hadi yola çıkalım" anlamını taşır.

Bu emir biçimleri gündelik konuşmada kısa ve sıcak bir tonla söylenir. "Иди сюда!" (Buraya gel!) ise bir yöne çağırmanın en sık yoludur; Türkçedeki "gel" fiilinin işini burada "идти" görür.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin "gitmek" fiili gitme biçimi konusunda sessizdir. "Okula gidiyorum" derken yürüyor muyum, otobüse mi biniyorum, bilinmez; gerekirse bir zarf eklenir: "yürüyerek", "arabayla". Rusça bu bilgiyi her cümlede zorunlu kılar. Türk öğrencinin yeni alışkanlığı, "gitmek" demeden önce "ayakla mı, araçla mı?" diye sormaktır.

Bir benzerlik de var. Türkçede de "yürümek" ve "gitmek" ayrı fiillerdir; ama "yürümek" bir hedef bildirmez, "gitmek" bildirir. Rusçadaki "идти" ise iki işi birden görür: hem yürüyerek hareket etmeyi hem bir hedefe yönelmeyi anlatır. "Я иду в школу" cümlesi Türkçeye "okula yürüyorum" diye değil, "okula gidiyorum (yürüyerek)" diye çevrilir.

Mecaz kullanımlarda iki dil yine buluşur: Türkçede de bir giysi birine "gider" ("bu renk sana gidiyor") ve işler "yürür". Rusçadaki "Тебе идёт" bu Türkçe deyime şaşırtıcı ölçüde yakındır; Türk öğrenci bu deyimi hemen benimser.

Örnekler

İkinci ve dördüncü örneklerde taşıt söyleniyor ya da açıkça anlaşılıyor; yazlığa (дача) çoğunlukla arabayla ya da trenle gidilir. Yedinci örnek "ехал" ile yolculuğun süresini anlatıyor; A2.13'teki gibi süre bitmemiş bir hareket ister. Son örnekte "шла" arka plan, "позвонила" araya giren olay.

Örnek diyalog

Moskova'da bir cumartesi, akşamüstü. Arda bir kafede buluşacakları arkadaşı Соня'yı (Sonya) telefonla arıyor.

Arda yaya olduğu için "иду", Sonya otobüste olduğu için "еду" diyor. Sonya'nın "Я еду в автобусе" cümlesinde "в автобусе" bulunma hâlidir: otobüsün içinde, yolda. "Буду через десять минут" A2.14'teki gelecek ve A2.15'teki "через" birleşimidir: "on dakika sonra orada olacağım". Son replikte aynı fiil üçüncü bir işte: yağmur "yürüyor".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Я иду в парк пешком. Мы едем в Казань на поезде. Автобус идёт в аэропорт (taşıt özne).
2. ты идёшь, они идут; мы едем, он едет.
3. Мы едем на дачу на машине.
4. Идёт снег. Эта куртка тебе идёт.

Özet kartı

1. Идти: yürüyerek (иду, идёшь, идут; geçmişte шёл, шла).
2. Ехать: taşıtla (еду, едешь, едут; geçmişte ехал, ехала).
3. Seçim mesafeye değil, gitme biçimine bağlıdır.
4. Taşıt özne olunca "идти": Автобус идёт в центр.
5. Gidilen yer: в/на + belirtme hâli; eve = домой.
6. Mecaz: идёт дождь / снег, урок идёт, тебе идёт.

Sonraki derse köprü

"Идти" ve "ехать" tek bir yöndeki, çoğunlukla şu anda süren hareketi anlatır. Her gün işe gidip gelmeyi ya da geçen yaz bir yere gidip döndüğünü anlatmak için Rusça başka iki fiil kullanır. Sıradaki derste bu çiftleri öğreneceğiz: tek yön için "идти/ехать", gidip gelme ve alışkanlık için "ходить/ездить".